نرگس رضايي - همشهری آنلاین

نتايج تازه‌ترين تحقيقات زيست‌محيطي نشان مي‌دهد تغييرات آب و هوايي و متعاقب آن گرم شدن زمين موجب چاق شدن درختان شده و در آينده اين روند شكل محسوس‌تري به‌خود خواهد گرفت.

اين تحقيقات كه توسط محققان مؤسسه تحقيقات حاره‌اي اسميت سونيان آمريكا انجام شده ابعاد و زواياي گرماي زمين را روي درختان و رشد آنها مشخص مي‌كند و گوياي آن است كه افزايش گاز دي‌اكسيد‌كربن اين اثر دوپينگي را ايجاد كرده و بسته به ميزان اين افزايش، قطر درختان ضخيم‌تر خواهد شد. هر چند اين موضوع از نظر علمي علت را مشخص كرده و به‌نظر مي‌رسد حدود و ثغور جغرافيايي در اين فرايند بي‌تأثير باشد، با اين حال چگونگي بروز اين پديده و زواياي مختلف آن موضوعي است كه ابعاد تغييرات آب و هوايي را روشن مي‌سازد.

كارشناسان محيط‌زيست‌كه انجام اينگونه تحقيقات را در مناطق مختلف آب و هوايي كشور يك ضرورت مي‌دانند بر اين باورند كه در فرايند تغييرات اقليمي كه بزرگ‌ترين چالش دنيا در آينده خواهد بود درختان تجمع بيشتري از مواد آلي را در بافت‌هاي خود دارند و اين موضوع به مرور به قطور شدن آنها مي‌انجامد. آنها البته افزايش گاز دي اكسيد كربن را به نفع درختان و گياهان دانسته و معتقدند باعث مي‌شود درخت و گياه عمل فتوسنتز بيشتري انجام دهد كه افزايش عمل فتوسنتز به‌اصطلاح چاقي درخت را به همراه دارد.

برهان رياضي، مدرس محيط‌زيست با تأكيد بر اين نكته كه گرم شدن زمين به نفع گياهان و درختان است مي‌گويد: درخت و در يك مجموعه كلي گياه نيازش به گاز دي‌اكسيد‌كربن كه امروزه بر اثر تغييرات آب و هوايي افزايش يافته بيشتر از اكسيژن است و بر عكس جانوران كه آسيب بيشتري از اين فرايند مي‌بينند گياهان منافع بيشتري از آن مي‌برند به اين صورت كه مي‌توانند فتوسنتز بيشتري انجام دهند. او مي‌افزايد: با افزايش گاز دي‌اكسيد‌كربن درخت مي‌تواند فتوسنتز بيشتري انجام دهد و اين موضوع باعث مي‌شود مواد آلي بيشتري در درخت تجمع پيدا كند كه دانشمندان اصطلاحا آن را چاق شدن درختان ناميده‌اند؛ البته لازم است در مورد اين اتفاق به اشعه خورشيد نيز اشاره كرد كه با گرم‌تر شدن اشعه خورشيد و متعاقب آن افزايش گاز دي‌اكسيد‌كربن فرايند فتوسنتز سرعت مي‌گيرد و ما عملا شاهد آن هستيم كه گياه، فتوسنتز بيشتري انجام مي‌دهد.

اين مدرس دانشگاه معتقد است: تغييرات آب و هوايي باعث شده تراكم گاز دي اكسيد كربن در هوا افزايش يابد و از همان روزهاي بروز پديده گلخانه‌اي تحقيقات گسترده‌اي درخصوص تأثيرات و پيامدهاي آن بر گونه‌هاي گياهي و جانوري صورت گرفت كه اين تحقيق محققان آمريكايي ‌ نشان داد تأثيرات اين پديده بر گونه‌هاي گياهي و جانوري يكسان نبوده و در گياهان به پيامدهاي متفاوت‌تري از جانوران انجاميده است و اينكه در آينده ما شاهد محسوس بودن اثر دوپينگي گاز دي‌اكسيد‌كربن بر گياهان باشيم دور از انتظار نيست. هر چند در حال حاضر اين فرايند بسيار ناچيز بوده و به‌نظر مي‌رسد محسوس نباشد.

رياضي البته به موضوع ديگري هم درخصوص پيامدهاي تغييرات آب و هوايي بر زيست گياهان و درختان اشاره مي‌كند كه به موازات چاق شدن درختان صورت مي‌گيرد. او مي‌گويد: علاوه بر افزايش عمل فتوسنتز درختان كه باعث حجيم شدن قطر درخت مي‌شود. رشد درختان نيز در فرايند افزايش گاز دي‌اكسيد‌كربن افزايش مي‌يابد و مزيد بر علت مي‌شود.

از ديدگاه اين مدرس دانشگاه، گياهان در گرماي بيشتر، رشد بيشتري مي‌كنند و گرم شدن زمين باعث مي‌شود دوره رشد گياهان طولاني شده و گياه در فاصله زماني بيشتري نسبت به دوره‌اي كه گرماي زمين كمتر از اين حدود بود رشد كند كه در يك ارزيابي كلي مي‌توان چنين نتيجه گرفت كه تغييرات آب و هوايي در گونه‌هاي گياهي در مرحله اول به افزايش قطر درختان مي‌انجامد و در مرحله بعدي زمان رشد آنان را طولاني مي‌سازد؛ موضوعي كه نتايج تحقيقات دانشمندان محيط‌زيست بر آن صحه مي‌گذارد و گوياي آن است كه گرم شدن زمين تأثيرات بيشتري در رشد و وزن درختان دارد.

محققان مؤسسه تحقيقات حاره‌اي اسميت سونيان در بررسي‌هاي خود دريافتند كه گرماي زمين موجب رشد سريع‌تر درختان و افزايش وزن آنها براي يك دوره يكساله مي‌شود و اين اثر دوپينگ ناشي از تغييرات آب و هوايي و گرماي جهاني است كه منجر به افزايش زمان فصل رشد گياهان مي‌شود.

آنها البته در تحقيقات كارشناسي خود به نمونه جالب توجهي نيز اشاره و اعلام كردند تب سياره، رشد كاج‌هاي پيري را كه در كوهستان‌هاي كاليفرنيا زندگي مي‌كنند شتاب بخشيده است و در ديگر بررسي خود روي درختان جنگل‌هاي پهن برگي كه بين 5 تا 225سال سن دارند مشاهده كردند كه حدود 90 درصد از اين درختان مستقل از سن در سال‌هاي اخير به سرعت رشد كرده‌اند.

هر چند اين تحقيقات تأثير تغييرات آب و هوايي و گرم شدن زمين را به روشني مشخص مي‌كند اما رياضي، مدرس محيط‌زيست معتقد است ضرورت دارد تحقيقات مشابهي در گونه‌هاي گياهي كشور صورت گيرد و اندازه و ميزان اين رشد در مورد درختان بومي داخل، مورد بررسي قرار گيرد. نكته‌اي كه دكتررهنمايي، اقليم‌شناس نيز در اين رابطه با او هم‌عقيده بوده و بر اين باور است؛ تحقيقات مشابهي در كشور صورت گيرد تا دامنه اين تأثيرات سنجيده شود.»

دوره رشد طولاني مي‌شود

كارشناسان محيط‌زيست و اقليم بر اين باورند كه بر اثر گرم شدن زمين دوره رشد درختان نيز طولاني شده و زمان كهولت به تعويق مي‌افتد. رهنمايي براي روشن شدن موضوع مثالي مي‌آورد و مي‌گويد: اينكه گفته مي‌شود گرم شدن زمين به افزايش دوره رشد درخت مي‌انجامد به اين صورت است كه در سنين بالاتري به كهولت مي‌رسد به‌عنوان نمونه اگر تنه يك درخت كاج در سن 25سالگي به شكلي در مي‌آيد كه مي‌شود آن را به‌صورت الوار درآورد اين فرايند با گرم شدن زمين در دوره طولاني‌تري اتفاق افتاده و ما در 35سالگي اين درخت شاهد اين اتفاق خواهيم بود.

او مي‌افزايد: اين يك امر طبيعي است كه تغييرات آب و هوايي چه به‌صورت سرد شدن زمين و چه به‌صورت گرم شدن، آن‌گونه گياهي را تحت‌تأثير قرار داده و دوره رشد و طراوت آن را طولاني يا كاهش دهد. بنابراين ما مكانيسم تغيير را در همه ابعاد مي‌توانيم در بافت‌هاي درخت مشاهده كنيم و البته اين تمام ماجرا نيست.

اين اقليم‌شناس معتقد است: گرم شدن زمين كه باعث افزايش فتوسنتز در درختان مي‌شود در فاصله دايره‌هاي تنه آن نيز تغييراتي به‌وجود مي‌آورد كه در يك آزمايش ساده قابل رويت است و در هواي مرطوب فاصله آن متفاوت از هواي گرم خواهد بود. هر چند او طولاني شدن دوره رشد درختان را از جهاتي خوب عنوان مي‌كند اما در مجموع در فرايند تغييرات آب و هوايي درختان تغييراتي پيدا مي‌كنند كه گاه از ديدگاه برخي كارشناسان محيط‌زيست چندان جالب نيست.

گل‌دهي و ميوه درختان دچار اشكال مي‌شود

تغييرات آب و هوايي علاوه بر اينكه به چاق شدن درختان مي‌انجامد در گل‌دهي و ميوه آنها نيز تأثيراتي به‌وجود مي‌آورد كه از ديدگاه علي خلد‌برين، كارشناس محيط‌زيست كه سابق بر اين عضويت شوراي جنگل را نيز داشته است چندان مطلوب نيست. او مي‌گويد: از نظر علمي، درخت و پوشش گياهي بايد دوره‌اي سرما را طي كند و اين دوره براي اين است كه ساختار طبيعي آن به هم نريزد ولي با تغييرات آب و هوايي كه به گرم شدن زمين انجاميده اين دوره كوتاه شده  يا از بين مي‌رود كه همين مسئله در ساختار طبيعي درخت و گياه اشكالاتي را به‌وجود مي‌آورد كه اين اشكالات ممكن است در گل‌دهي و ميوه آنها تأثير سوء بگذارد. بنابراين آن طرف قضيه گرم شدن زمين بسياري از پيچيدگي‌ها در روابط درخت با آب و خاك و هوا به‌وجود مي‌آيد كه همگي در گل‌دهي و ميوه آن تأثيرگذار است.

خلدبرين مي‌افزايد: در يك نظام زيست طبيعي آب، خاك و اقليم يك روابط متقابل و متعادل دارند و زماني كه ميزان آب كم شود بر رشد گياهي تأثير سوء مي‌گذارد و به كاهش پوشش گياهي مي‌انجامد. خاك نامناسب هم به محدوديت رشد گياه منجر شده و در مجموع هر گونه عدم‌تعادل در محيط‌زيست تغييراتي را در رشد گياه به‌وجود مي‌آورد كه اين تغييرات بسته به ميزان آن تفاوت مي‌كند اما در نهايت كيفيت رشد درخت را تحت‌تأثير قرار مي‌دهد.

او در مورد فرايند افزايش وزن درختان مي‌گويد: اين موضوع به چاق شدن انسان مي‌ماند كه در نهايت، بيماري‌ها و ناراحتي‌هايي را برايش به‌وجود مي‌آورد كه اين ناراحتي‌ها در ابعاد مختلف بروز مي‌كند و در مورد درختان نيز به همين صورت است. تغييرات اقليمي مي‌تواند سيستم تكاملي آنها را كه بايد در دوره خاص و با سرعت مشخصي اتفاق بيفتد مختل كند و نبايد در بررسي‌هاي كارشناسي روي درختان از اين موضوع غافل شد چرا كه تغييرات اقليم، تعادل موجود در نظام طبيعت را به هم مي‌زند و درخت نيز براي رشد و ثمردهي طبيعي نياز به تداوم اين تعادل دارد؛ موضوعي كه به‌نظر مي‌رسد در بررسي‌هاي بعدي ابعاد و زواياي پيچيده‌اي پيدا كند.