پيشرفت فن آوري و دستيابي انسان به زندگي مدرن امروزي به قيمت تخريب منابع طبيعي و انقراض نسل تعداد زيادي از گياهان و جانوران تمام شده است. اما با وجود پيشرفت بسيار سريع دانش بشري و دستيابي انسان به کرات ديگر و اطلاعات حيرت آوري که از دورترين کهکشان‌ها به دست آورده است، همچنان کره زمين، تنها سياره قابل سکونت براي انسان و موجودات زنده، محسوب مي‌شود.

رشد سريع و بي‌مهار جمعيت انساني، بهره‌برداري بي وقفه از معادن، قطع درختان و نابودي جنگل‌ها، کشتار بي رحمانه حيوانات، تخريب مراتع و پوشش‌هاي گياهي و تبديل آنها به مزارع، استفاده بي رويه از سموم کشاورزي، آلودگي منابع آب و هوا به دليل فعاليت‌هاي صنعتي و بسياري از فعاليت‌هاي نامطلوب انسان‌ها - از ساليان گذشته تا امروز - چرخه زيستي كره زمين (خانه مشترک همه موجودات زنده) را با خطر مواجه کرده است. خطري که در اوايل، به طور نامحسوس، ميهمان ناخوانده کره خاکي شده بود، اما با بروز وقايع پرشمار و خانمان براندازي چون سيل، زلزله، طوفان‌هاي مهيب، ذوب يخ‌هاي قطبي و افزايش دماي هوا نشان مي‌دهد كه تغييراتي اساسي در حال وقوع است که زندگي در کره خاکي را دشوارتر از گذشته خواهد کرد. تغييراتي که در بسياري مواقع مستقيماً به عملکرد نادرست و خودخواهانه انسان‌ها مربوط مي‌شود.

اقليم در حال تغيير

اقليم به شرايط غالب کميت‌هاي جوي در يک منطقه خاص جغرافيايي گفته مي‌شود که متاثر از عوامل محيطي است. اين شرايط تابع مکان اما مستقل از زمان است.

دکتر مجيد حبيبي نوخندان، رئيس مرکز ملي اقليم شناسي درباره ويژگي‌هاي برجسته اقليم ايران، مي‌گويد: «موقعيت اقليمي ايران به دليل گستردگي عرض جغرافيايي، وجود عوارض طبيعي متنوع مانند مناطق جنگلي، دريا، کوير و رشته کوه‌هاي مرتفع و موقعيت خاص اين ارتفاعات در نزديکي به منابع آبي وسيع چون اقيانوس هند و درياهاي عمان، خزر و خليج فارس و همچنين وضع خاص جغرافيايي که در مسير عبور جريانات غربي و بارش زا قرار دارد، متمايز و برجسته شده است، در حالي که بسياري از کشورها، فاقد تنوع عوارض طبيعي و اقليمي ايران هستند.»

عضو هيات علمي پژوهشکده اقليم شناسي كشور درباره تغييرات اقليمي که در سال‌هاي اخير در ايران (به تبع تغييرات جهاني ) اتفاق افتاده است، مي‌گويد: «پس از انقلاب صنعتي و گسترش فعاليت‌هاي انساني به ويژه انتشار گازهاي گلخانه‌اي بيش از حد مجاز در سده اخير، شاهد افزايش دماي کره زمين در نواحي سردسير بوده‌ايم. شواهد ديرينه شناسي اقليمي نشان مي‌دهد در طول تاريخ کره زمين تغييرات آب و هوايي همواره واقع شده است، اما تغييرات اقليمي سده اخير، دو وجه تـمايز با تغييرات اقليمي گذشته دارند.

نخست آنکه فعاليت‌هاي انساني (آنتروپوژتيك) در ماهيت تغييرات اقليمي فعلي، نقش بيشتري دارند. دوم آنكه سرعت تغييرات اقليمي اخـــير بيشــتر است، طوريكه در بازه زماني کــوتاه، شاهــد تغــييرات زيــادي در شــرايط جــوي کره زمين هستيم.»

رئيس مرکز اقليم شناسي و پژوهشکده اقليم ايران در تشريح شواهد تغييرات اقليمي جهان، مي‌گويد: «رخداد سيل‌هاي متوالي، خشکسالي‌هاي پياپي، امواج گرمايي و سرمايي جوي، طوفان‌هاي وسيع و شديد، گرد و غبار پردامنه، آتش سوزي‌هاي گسترده و امثال آنها، بيانگر تشديد اين شرايط در دهه‌هاي اخير است، طوريکه در جوامع جهاني، تدبيري جز همکاري و هماهنگي مشترک براي به حداقل رساندن اثرات سوء اين پديده‌هاي دست‌ساز انسان، پيش بيني نشده است. تاکنون نيز اجلاس‌هاي مختلف براي تعيين استراتژي کاهش يا اصلاح انتشار گازهاي گلخانه‌اي برگزار شده و کشورهاي صنعتي را مجاب به اجراي تعهدات خود کرده است.»

او درباره تغييرات اقليمي در ايران معتقد استد: «کشور ما نيز از اين قاعده (تغيير اقليم) مستثني نيست و هر سال شاهد بروز پديده‌هاي نادر چون طوفان دريايي گونو، طوفان دريايي فت(phet) در سواحل جنوبي کشور، تشديد و تداوم و گسترش پديده گرد و غبار در همه بخش‌هاي ايران حتي نواحي شمالي کشور، خشکسالي و کم آبي طولاني مدت، بروز امواج سرمايي و گرمايي و نابودي محصولات کشاورزي، تشديد آتش سوزي‌هاي گسترده در اراضي جنگلي و مراتع، تغيير بارندگي از حالت برف به باران - که ذخيره آب كشور را با مشکل مواجه مي‌کند- از جمله پيامدهاي واقعه تغييرات اقليمي در ايران است.»

دکتر حبيبي درباره راه‌هاي مقابله با تغييرات اقليمي در كشور، مي‌گويد: «از آنجا که اقليم پديده‌اي وابسته به ساير عوامل است و تغييرات آن، مرز جغرافيايي نمي‌شناسد، هر گونه مقابله‌اي بايد با هماهنگي و همراهي ساير کشورها انجام شود. اما اقدامات محلي، نظير تقويت اراضي جنگلي و مرتعي، اصلاح سيستم‌هاي سوخت در کارخانه‌ها، كاهش مصرف و افزايش بهره وري انرژي، مصرف بهينه خودرو، توسعه و ترويج محصولات منطبق با شرايط اقليم در حال تغيير و اصلاح سيستم‌هاي آبياري و ذخيره آب و مديريت آن از توسعه و گسترش اين تغييرات تا حد قابل توجهي پيشگيري مي‌كند.»

انسان و اقليم

در سال 1997 ميلادي با هدف كاهش آثار گازهاي گلخانه‌اي و تاثير آن بر تغيير اقليم، «پيمان كيوتو» بين كشورها امضا شد. اين پيمان، ميزان كاهش گازهاي گلخانه‌اي را براي سال‌هاي آينده مشخص مي‌كند و سازوكارهايي براي آن در نظر گرفته شده است كه اين موارد را شامل مي‌شود.

توسعه پاك: در اين راهكار، كشورهاي پيشرفته پروژه‌هاي توسعه پايدار را در كشورهاي در حال توسعه انجام مي‌دهند كه به كاهش انتشار گازهاي گلخانه‌اي مي‌انجامد.

تجارت انتشار: در اين سازوكار، اگر كشورهاي صنعتي نتوانند به تعهد خود در قبال كاهش انتشار گازهاي گلخانه‌اي عمل کنند، مي‌توانند از ساير كشورهاي صنعتي كه بيش از سهم خود كاهش انتشار داشته اند، مجوز خريداري کنند.

بر اين اساس، مي‌توان فهميد كه نقش انسان تا چه حد در ايجاد تغييرات اقليمي، مهم و اثر گذار است. رئيس مرکز ملي اقليم شناسي درباره نقش عوامل انساني در بروز تغييرات اقليمي، مي‌گويد: «فعاليت‌هاي انساني در عرصه‌هاي مختلف مانند صنعت، منابع طبيعي، كشاورزي و غيره در افزايش گازهاي گلخانه‌اي (بخار آب، دي اكسيد كربن، متان، CFC) موثر است. اين گازها موجب افزايش دماي كره زمين مي‌شوند.»او مي‌افزايد: «دي اكسيد كربن، مهمترين و بزرگترين عامل در گرمايش زمين است. استفاده بيش از حد از سوخت‌هاي فسيلي و جنگل زدايي موجب افزايش توليد دي اكسيد كربن مي‌شود. افزايش جمعيت، عامل ديگري است که به دليل رشد، نياز غذايي به گوشت قرمز، چراي بيش از حد دام وكشت برنج، موجب افزايش گازمتان مي‌شود.»

اين عضو هيات علمي پژوهشکده اقليم شناسي درباره عوامل ديگر مي‌گويد: «استفاده از اسپري‌ها و CFC در يخچال و فريزر موجب تخريب لايه ازن مي‌شود. ورود امواج پر انرژي ماوراي بنفش به تروپوسفر، دماي زمين را بالا مي‌برد.»

تغيير كاربري اراضي، عامل مهم ديگري در تغييرات اقليمي کره زمين است که دکتر حبيبي نوخندان با اشاره به آن، مي‌گويد: «تغيير كاربري اراضي، موجب تغيير بودجه حرارتي و كاهش ظرفيت گرمايي زمين و تشديد گرمايش سطح آن مي‌شود. همچنين بهره برداري بيش از حد از پوشش گياهي، كاهش ترسيب كربن را به دنبال دارد.»

کاهش رشد اقتصادي

بررسي‌هاي اقتصادي نشان مي‌دهد، ادامه روند كنوني تغيير اقليم موجب كاهش رشد اقتصادي جهان تا 20 درصد مي‌شود. در حالي که مشكلات تغيير اقليم در شرايط فعلي فقط يك درصد از توليد ناخالص داخلي كشورها را به خود اختصاص داده است.

رئيس مرکز ملي اقليم شناسي درباره راه‌هاي مقابله با تغييرات اقليمي معتقد است: «هدف‌گذاري اوليه روي كاهش توليد گازهاي گلخانه‌اي بايد براساس جلوگيري از سرعت روبه افزايش تغيير اقليم متمرکز شده و برنامه‌هاي ملي براي سازگاري با تغييراقليم تدوين شود. از جمله راهکارهاي مقابله با کاهش اقليم، تغيير كشاورزي و آبياري سنتي با روش‌هاي نوين و ايجاد سيستم هشدار آفات و بيماري‌هاي مرتبط با اقليم است.»

او درباره ساير راهکارهاي موثر در پيشگيري از تغييرات اقليمي، مي‌گويد: «تعيين راهبرد ملي شامل بخش آب، كشاورزي و منابع طبيعي، بهداشت و سلامت، محيط زيست و تنظيم تاريخ كشت گياهان زراعي و باغي و انتخاب ارقام و گونه‌هاي سازگار با تغييرات اقليمي به همراه مديريت مصرف آب (حفاظت از منابع آب، بازيافت، صرفه جويي، استفاده از روش‌هاي نوين آبياري، اصلاح شبكه آب) به علاوه تغيير الگوي كشت، از تغييرات اقليمي گستره پيشگيري مي‌كند.

همچنين اطلاع رساني عمومي در ارتباط با تغيير اقليم و اثرات آن در بخش‌هاي مختلف اقتصادي، اجــتماعي و بهداشتي نيز عامل مهمي است که در مسير فرهنگ سازي بايد به آن توجه شود.»

افزايش ميانگين دما

اگر تغييرات اقليمي با سرعت فعلي ادامه يابد، چه آينده‌اي در انتظار کره زمين و حيات موجودات آن خواهد بود؟دکتر ايمان بابائيان، سرپرست گروه پژوهشي تغيير اقليم پژوهشکده اقليم شناسي، پيامدهاي تغيير اقليم کشور را در دهه‌هاي آتي براساس نتايج مدل‌هاي اقليمي اجرا شده در مرکز ملي اقليم شناسي در چند بخش مورد بررسي قرار مي‌دهد.

او، افزايش ميانگين دما را مهمترين نتيجه اين فرآيند مي‌داند درباره آن، مي‌گويد: «دماي هواي کشور در فاصله سه دهه آينده بطور ميانگين 5/0 درجه سانتيگراد افزايش مي‌يابد که اين افزايش دما در زمستان به 7/0 درجه سانتيگراد خواهد رسيد. همچنين طبق برآوردها تا پايان قرن حاضر (2100 ميلادي) ميانگين دماي هواي کشور بين 3 تا 5/4 درجه سانتيگراد افزايش مي‌يابد. افزايش دما، به ويژه در فصل زمستان، موجب کاهش طول دوره سرما و برآورده نشدن نياز سرمايي گياهاني نظير زعفران و پسته مي‌شود و عملکرد آنها را کاهش مي‌دهد.»او درباره پايان زود هنگام سرماي زمستانه در كشور، مي‌گويد: «اين پديده موجب گلدهي زودرس، کاهش عملکرد محصولات زراعي و باغي و افزايش خطرپذيري سرمازدگي مي‌شود.»

بر اثر تغيير اقليم، پهنه‌هاي اقليم کشاورزي نيز تغيير مي‌يابد و كشت محصولاتي که ساليان سال براي مناطق خاصي مساعد بودند، به تدريج در زيستگاه هميشگي خود غير قابل کشت خواهند شد.

به عبارتي، کشت محصولات بيشتر متمايل به کشت محصولات گرمسيري خواهد شد و اين پديده‌اي است که نمي‌توان آن را ناديده گرفت.

دکتر بابائيان، تغيير ضريب آسايش زندگي از ديدگاه اقليمي در مناطق مختلف کره زمين را پيامد ديگر تغييرات اقليمي مي‌داند و مي‌فزايد: «با تغيير اقليم، برخي بيماري‌هاي خاص مناطق گرمسيري در انسان، حيوان و گياهان شيوع مي‌يابد و به طور کلي، سلامت انسان و موجودات زنده به مخاطره مي‌افتد. پهنه‌هاي اقليمي رايج (گرم و خشک، نيمه مرطوب، سرد و خشک...) تغيير مي‌يابند وافزايش دماي هوا، موجب کاهش بارش برف مي‌شود. اين موضوع موجب كاهش تغذيه منابع آبهاي زيرزميني در مناطق کوهستاني مي‌شود که عمدتاً براثر ذوب تدريجي برف‌ها تأمين مي‌شود.»

افزايش دماي هوا، موجب آثار سوء در رشد و عملکرد گياهان و افزايش سطح آب اقيانوس‌ها مي‌شود.

اين کارشناس مسئول پيش بيني فصلي پژوهشکده اقليم شناسي دراين باره مي‌گويد: «شواهد نشان مي‌دهد، سطح آب اقيانوس‌ها در قرن گذشته 10 تا 20 سانتي متر افزايش يافته و پيش بيني‌ها مؤيد آن است با افزايش ميانگين دماي کره زمين، سطح آب اقيانوس‌ها نيز تا سال 2100 حداقل 50 سانتي متر افزايش مي‌يابد. ضخامت يخ‌هاي قطبي بين يك تا 2 متر در محدوده درياهاي يخي قطب شمال نازکتر شده است، طوري که در مقايسه با سال 1960 ميلادي، يخ‌هاي قطبي 40 درصد از ضخامت خود را از دست داده اند. اين کاهش ضخامت يخ‌هاي قطبي با سرعت 10 سانتي متر در سال تداوم دارد و پيش بيني مدل‌هاي مختلف نشان مي‌دهد كه يخ‌هاي قطبي تا سال 2100 ميلادي به کلي از بين مي‌روند.»

کاهش ميزان بارش

کمبود آب شرب شهري و کشاورزي و به دنبال آن برداشت بي رويه از منابع آب زيرزميني و افت سطح آب‌هاي زيرزميني، تا به امروز مشکلات بسياري را براي مردمان نقاط مختلف کره زمين به وجود آورده است.

گذر زمان، نه فقط منجر به بهبود شرايط نشده، بلکه بحران آب رو به گسترش است. از مهمترين پيامدهاي تغيير اقليم، تاثير آن بر منابع آب است. تا به امروز، برداشت بي رويه از منابع آب‌هاي زيرزميني موجب نشست زمين در دشت‌ها شده است و حجم ذخيره آب‌هاي زيرزميني را در سال‌هاي پس از باران کاهش مي‌دهد و موجب افزايش آسيب پذيري و اعتماد به منابع آبي کشور مي‌شود.

دکتر بابائيان در اين باره مي‌گويد: «با کاهش ظرفيت نگهداري آب در خاک، بارش باران به جاي تغذيه منابع آب‌هاي زيرزميني، موجب شستشوي خاک‌هاي زراعي مرغوب از طريق زهکش‌هاي طبيعي مي‌شود. کاهش بارش در مناطق پر باران محسوس‌تر از مناطق کم باران است، زيرا ساکنان مناطق کم باران در طول ساليان از طريق حفر قنوات خود را با کم آبي تطبيق داده‌اند، اما مناطق پر باران فاقد قنات هستند.»

او مي‌افزايد: «با کاهش بارش‌ها، برخي پهنه‌ها و اکوسيستم‌هاي آبي مانند درياچه‌ها و باتلاق‌ها حذف مي‌شوند که اين امر موجب کاهش تنوع زيستي و صنعت گردشگري مي‌شود. مراتع به تدريج از بين مي‌روند که خسارت‌هاي قابل توجهي به صنعت دامداري وارد مي‌شود و با حذف و عريان شدن مراتع، بارش‌هاي اندک، تبديل به رواناب شده و موجب شستشوي خاک‌هاي حاصلخيز کوهپايه‌ها مي‌شود.»

با کاهش بارش، وسعت پهنه‌هاي خشک افزايش مي‌يابد. سرپرست گروه پژوهش‌هاي تغيير اقليم در اين باره مي‌گويد: «با کاهش بارش بر اثر تغييرات اقليمي، قوع طوفان‌هاي گرد و خاک و شن‌هاي روان، افزايش يافته‌ و دامنه آنها حتي در مناطق شهري گسترش مي‌يابد و موجب آلودگي هوا و کاهش ديد در مناطق شهري مي‌شود. مناطق مستعد طوفان‌هاي شن و گرد و خاک، کشورهاي عربستان، عراق و مناطق کويري کشورمان هستند.»

براي تامين کمبود بارش در بخش کشاورزي به اجراي سيستم‌هاي آبياري تحت فشار نياز است، اكنون 20درصد اراضي جهان با سيستم آبياري تحت فشار تغذيه مي‌شود که در ايران حدود 5درصد برآورد شده است. بر اين اساس در دهه‌هاي آينده نياز به کشت‌هاي گلخانه‌اي افزايش مي‌يابد.

بارش‌هاي سنگين

افزايش بارش‌هاي سنگين از ديگر پيامدهاي تغييرات اقليمي در کره زمين است. وقوع سيل‌هاي عظيم و خانمان برانداز از جمله وقايعي است که در فواصل زماني کم در صدر اخبار جهان قرار مي‌گيرد. تحقيقات نشان مي‌دهد بر اثر اين تغييرات اقليمي حد آستانه بارش‌هاي سنگين و سيل آسا افزايش مي‌يابد و بارش‌هاي اندک در تعداد دفعات محدود و به صورت سيل رخ مي‌دهند. به گفته دکتر بابائيان با توجه به بروز اين پديده‌ها بايد محاسبه عمر مفيد سدها بر اساس دوره برگشت بارش‌هاي پيش بيني شده دهه‌هاي آتي و نه بر اساس آمار دوره گذشته انجام شود.

او مي‌افزايد: «با توجه به افزايش وقوع سيل، نياز به بازنگري در مهندسي رودخانه‌ها، جاده‌ها و ساير زير ساخت‌ها در مناطق مستعد وقوع سيل براي جلوگيري از خسارت‌هاي سنگين سيل به تاسيسات زيربنايي، الزامي است.

با افزايش بارش‌هاي سنگين در حوضه‌هاي بالادستي، سدها از رسوبات ناشي از خاک‌هاي شسته شده رواناب‌ها پر و عمر مفيد آنها کاسته مي‌شود.

بنابراين، برنامه مدون آبخوانداري و آبخيزداري بايد توسعه يابد تا با تغذيه منابع آب‌هاي زيرزميني از پرشدن سدها توسط رسوبات جلوگيري شود. همچنين تهيه برنامه مديريت بهينه رواناب‌ها و سيلاب‌ها، ساخت بندها و سدهاي مخزني براي مديريت سيلاب، به علاوه اصلاح مهندسي و سيستم‌هاي جمع آوري آب شهري ضروري است.»

عرصه‌هاي ديگر

پهنه درياها بخش قابل توجهي از کره زمين را به خود اختصاص مي‌دهند که به شدت تحت تاثير تغييرات اقليمي قرار دارند. به گفته کارشناسان، جمعيت موجودات و اکوسيستم‌هاي دريايي به شدت در مقابل تغييرات اقليمي حساسيت نشان مي‌دهند و به همين دليل، اين گروه‌ها به تدريج از چرخه زندگي و غذا خارج مي‌شوند.

دکتر بابائيان درباره ديگر پيامدهاي تغييرات اقليمي در درياها، مي‌گويد: «ذوب يخ‌هاي قطبي، ناشي از افزايش دماي هوا، موجب کاهش شوري آب درياها مي‌شود و چرخه عمومي آب اقيانوس‌ها به هم مي‌خورد.

با افزايش طوفان‌هاي دريايي، فعاليت‌هاي اقتصادي در بنادر، پرهزينه و ريسک سرمايه گذاري در آنها، بالا مي‌رود. همچنين تاسيسات ساحلي، راه‌ها و ساير ابنيه، دچار خسارت‌هاي بسيار مي‌شوند.»

مطلب از عصر فردا - فریده عباسی