القصه. در مطلب قبل گفتم که یک سیستم پیچیده چیست و فکر می کنم شما به راحتی حس کردید که دنیای اطراف ما لبریز است از چنین سیستم هایی. سیستم هایی که رفتارشان به سادگی قابل پیش بینی نیست، اجزایشان بهم پیوسته اند و از روی بررسی رفتار یک جزء نمی شود عملکرد کل آن ها پیش بینی کرد. خب. اگر سیستم های اطراف ما پیچیده و تا این حد در هم و برهم هستند "در شگفتم من نمی پاشد ز هم دنیا چرا؟". دلیلش این است که بسیاری از سیستم های اطراف ما پیچیده اما سازگارند. 

در اینجا، سازگاری به این معنی است که سیستم توان یادگیری دارد و می تواند بر اساس تجربیاتش خودش را توسعه دهد، بهبود ببخشید و با شرایط جدید منطبق کند. البته اینجا یک "البته" وجود دارد که بعدتر خواهم گفت.

سازگاری به چه صورت رخ می دهد؟ شما کمی به اطرافتان دقت کنید. مثلا ترافیک. فرض کنیم بگوییم ترافیک در تهران بیست سال پیش به طور متوسط باعث می شده است که هر کارمند یک دقیقه با تاخیر به محل کارش برسد. در طی بیست سال گذشته ترافیک تهران بیست برابر شده است. اما ممکن است بررسی کنید و ببینید که میزان متوسط تاخیر مثلا دوازده برابر شده است. چرا؟ شاید یک دلیلش این باشد که کارمندها یاد گرفته اند از راه های دیگری برای رفتن به محل کار استفاده کنند. یاد گرفته اند صبح ها از وسایل نقلیه عمومی استفاده کنند. یاد گرفته اند ... 

نتیجه ای که می خواهم در این بخش بگیرم این است که سیستم های اطراف ما بسیار به هم مرتبط و متصل هستند اما در عین حال سازگارند و اجزای سازگاری دارند. مثلا اگر تعداد خرگوش ها در یک منطقه کاهش پیدا کند به همان نسبت گرگ از گرسنگی نمی میرد بلکه تعدادی از این گرگ ها به روستاها حمله می کنند، گروهی به مناطق مجاور می روند، ممکن است نرخ تولید مثل گرگ ها کاهش پیدا کند و ...

 اگر دوست دارید یک سری مثال بین المللی ناب در این حوزه مطالعه کنید خیلی خیلی خیلی توصیه می کنم به این بانک اطلاعاتی سری بزنید و به جانم دعا کنید.

اگر دقت کنید در میان صفحه یک نمونه هست با عنوان (Fisheries: anchoveta fishery, Peru) که نشان می دهد چطور صید بی رویه یک نوع ماهی در پرو (به عنوان بعد اجتماعی) و همراه شدن آن با برخی تحولاتی مثل ال نینو و گرم شدن اقیانوس (به عنوان بعد محیط زیستی) سبب شده است که ضربات وارد شده حتی در یک دوره ی بیست ساله جبران نشود. 

شاید هم این نمونه برایتان جالب باشد که چطور فعالیت های توریستی برای مشاهده ی دلفین ها در نیوزلند باعث شده است که دلفین ها از میزان استراحت خود کاسته و به میزان مسافت سفر خود اضافه کنند.

این یکی نشان می دهد که وقتی مردم در آفریقا در مناطق مختلف ساکن شدند و شروع به کشاورزی کردند چطور در میان محدوده ی زندگی فیل ها شکاف ایجاد کردند و باعث شدند که محل زندگی فیل ها تغییر کند. 

اما این بین جالب تر این نمونه است. در یک منطقه ی آزمایشی در استرالیا گربه ها و روباه ها را از محدوده ی زندگی خرگوش ها جمع آوری کردند. این امر باعث شد که تعداد خرگوش ها افزایش پیدا کند. جالب اینجا است که وقتی شکارچی ها به منطقه بازگشتند تعداد خرگوش ها کاهش پیدا نکرد! اگر فرصت دارید گشتی در این بانک اطلاعاتی بزنید و نمونه ها را نگاهی بیندازید.

این موضوع سازگاری مثلا در بحث تغییرات اقلیمی هم به عنوان یکی از راه حل ها به شمار می رود. مثلا برخی معتقدند که روش های مختلفی هست که می شود توسط آن ها صدمات ناشی از تغییرات را جبران کرد. باید کمی صبر کنید تا روی میزم مقاله اش را پیدا کنم. ... آها! اگر این فایل (PDF) را دانلود کنید که حجمش کمتر از 500K است، جدولی دارد به نام (Table 17.1)  که در آن برخی روش های سازگاری با تغییرات اقلیمی درج شده است. فایل مورد نظر فصل هفدم گزارش کارگروه دوم IPCC است.

خب. حالا چند مفهوم داریم. یک، مفهوم اثر پروانه ای که آقای درویش به آن اشاره کرده اند و در واقع حساسیت سیستم را به شرایط آغازین نشان می دهد. دوم مفهوم پیچیدگی و سوم پیچیدگی سازگار. بسیار عالی. در پست های بعدی یک قدم دیگر بر می دارم.

اگر به موضوع پیچیدگی سازگار علاقمند هستید این هم دو منبع برای مطالعه ی بیشتر:

Miller, J.H. and Page, S.E., (2007) Complex Adaptive Systems: An Introduction to Computational Models of Social Life, Princeton University Press, Princeton, NJ, 284 pp.

Dörner, D., (1996) The Logic of Failure: Recognizing and Avoiding Error in Complex Situations, trans. Kimber, R. and Kimber, R.; Originally published in German as Die Logik des Misslingens, 1989; Basic Books, New York, 222 pp.