در مجموع دم ما ایرانی ها گرم است. خودمان می بریم و خودمان می دوزیم و خودمان می پوشیم و هر وقت هم دعوا بشود خودمان یقه ی خودمان را پاره می کنیم. ماجرای دریاچه ی ارومیه هم حکایتی است از همین قرار. انگار پدیده ی مرگ دریاچه همان فیل در اتاق تاریک است که هر کس به عضوی از بدنش دست می کشد و در شرحش چیزی می گوید و گمان هم می کند که برداشت صحیحی از کل حقیقت دارد. بعد هم به پشتوانه ی این مشاهده و درک محدود یافته های متفاوت دیگران را از بیخ و بن رد می کند و به هر قیمتی تلاش می کند با ضرب برچسب و تخریب و توهین از این اتاق بیرونشان کند.جالب اینجا است که در این بین همه هم ادعا می کنند که دلشان برای محیط زیست ایران می سوزد، هدفشان فقط توسعه ی پایدار است و حرفشان هم کاملا درست و مستند است.

در این فضای برّان و دوزان که هر کسی از خودش سوال می کند و خودش به سوال خودش جواب می دهد و خودش از جواب خودش کیف می کند و خودش از کیف خودش سرمست می شود، من قصد دارم دوباره بپرسم چون باور دارم که در این حوزه سوال های بسیاری هست که هنوز پرسیده نشده اند و اکثریت صرفا در حال نتیجه گرفتن هستند. دلم هم خوش است که به عنوان یک پژوهشگر مستقل نه نگران آزردگی کسی هستم و نه به خوشایند کس دیگری می نویسم. نه هدفم جذب چند هزار مخاطب به این وب سایت است و نه گرفتن طرح و بودجه ی پژوهشی. نه خویشاوند سدسازی دارم و نه دوست سدخراب کنی. تردید ندارم که پرسیدن این سوال ها و طرح برخی تردیدها بعضی دوستان را ناراحت خواهد کرد، پیشاپیش بابت تکدر خاطرشان عذرخواهم.

ضمنا گرچه نوشتن پیرامون دریاچه ی ارومیه در مسیر اهداف اصلی این وب سایت نیست، اما پیش خود می گویم این همه من برای وب سایت، حالا یک بار هم این وب سایت برای من. عادلانه نیست؟

القصه ...
خیلی ساده شروع کنم که داده های برگرفته از مقاله ی تحقیقاتی زیر نشان می دهد که ارتفاع سطح آب دریاچه از 1345 تا 1350 افزایشی دو متر داشته است. بعد از 1350 تا حدود 1375 ارتفاع سطح آب دریاچه در یک بازه ی یک متری در نوسان اندک و تقریبا ثابت بوده است و بعد از آن مجددا حدود دو متر افزایش داشته است. در نهایت تقریبا از سال 1377 تا آخرین داده های موجود ارتفاع سطح آب دریاچه حدود چهار متر کاهش پیدا کرده است.

 اولین سوال من این است که آیا اصلا ارتفاع سطح آب دریاچه ی ارومیه در حال کاهش است؟!!

همانطور که در نمودار بالا توسط نویسندگان مقاله نشان داده شده است میانگین دراز مدت ارتفاع سطح آب دریاچه در سطحی حدود 1276 متر ثابت است.  بنابراین از نظر آماری و در بلندمدت ارتفاع آب سطح دریاچه ی ارومیه در حال کاهش نیست، هرچند در بازه ی ده ساله ی گذشته فرآیند کاهش ارتفاع با شیب شدید و محسوسی مشاهده می شود و طبیعتا هر کس مثلا هشت سال پیش و امسال به این منطقه سفر کرده باشد با چشم های نیمه باز هم می تواند این تفاوت را احساس کند. اما باز هم تکرار کنم که در بازه ی بلندمدت نمودار بالا تخمین آماری کاهشی را نشان نمی دهد. جالب اینجا است که ارتفاع سطح آب حدود چهل سال پیش هم در همین سطح امروز بوده است و  ارتفاع کم امروز یک رخداد بی سابقه نیست.

اما سوال من این است که از کجا معلوم که این رفتار دریاچه در قالب وجود یک الگوی چرخه ای ارتفاع قابل توجیه نیست؟ یعنی شاید ارتفاع سطح آب دریاچه به صورت یک چرخه عمل می کند و در بازه های مثلا پنجاه ساله متغیر است. برای مدتی کاهش پیدا می کند و سپس زیاد می شود. وجود چنین رفتارهای چرخه ای یکی از بارزترین ویژگی های سیستم های اکولوژیک است که به ویژه در سیستم های اقلیمی ثابت شده است. از کجا معلوم که همان دلایلی که چهل سال پیش باعث افزایش سه متری ارتفاع سطح آب شده اند در سال های آینده مجددا دریاچه را احیا نکنند؟

آیا جایی کسی در این زمینه مطالعه کرده است که چه شد که ارتفاع سطح آب دریاچه چهل سال پیش آن همه کاهش پیدا کرد و چه شد که بعد در کمتر از پنج سال به سطح مطلوب رسید؟ آیا پاسخ به این پرسش نمی تواند یکی از راهگشاترین کلیدها در حل مشکل امروز دریاچه باشد؟

سوال ها از این دست بسیارند، اگر حوصله و تحمل کنید بیشتر می پرسم. فعلا سوال تاکید بر این است که نشان بدهم رفتار ارتفاع سطح آب دریاچه ارومیه یک موضوع ساده نیست که بشود به آسانی آن را تحلیل کرد و گفت که دارد کم یا زیاد می شود. نمودار بالا حرف های زیادی برای گفتن دارد.

نظرات شما را در این رابطه پیشاپیش ارج می نهم.