مدتی به دلیل وجود پوشش ابر نتوانسته بودم تصاویر جدید دریاچه را روی سایت درج کنم. بالاخره چند روز پیش رخ شکسته ی دریاچه از بین ابرها سر بیرون کشید و ... همانطور که توقعش را دارید خبر خوشی با خودش به همراه نداشت. تصویر زیر آخرین شرایط دریاچه را نشان می دهد. برای دیدن تصویر با کیفیت بالاتر روی آن کلیک کنید.

تصویر زیر اما شرایط دریاچه را در زمان مشابه سال گذشته نشان می دهد. در صورتی که روی این تصویر هم کلیک کنید و آن را با تصویر سال جاری مقایسه کنید تغییرات نامطلوب و محسوس خصوصا در بخش جنوبی مشاهده می شود. مقایسه ی دو تصویر همچنین از پسروی اندک حاشیه شمالی دریاچه خبر می دهد.

حتما امروز خبری را خواندید که مسعود محمدیان، رئیس سازمان جهاد کشاورزی آذربایجان‌شرقی گفته است که پس‌روی  دریاچه ارومیه موجب شور شدن آب چاه‌های اراضی کشاورزی اطراف و تهدیدی برای فعالیت کشاورزی در آن اراضی شده است.

به  گزارش ایسنا، رئیس سازمان جهاد کشاورزی آذربایجان‌شرقی در ادامه توضیح داد که شهرستان‌های ملکان، بناب، عجبشیر، آذرشهر و شبستر در این محدوده قرار دارند و زارعان آنها از فعالیت بازمانده‌اند و بادهای نمکی حاصل از این پسروی، خطری جدی برای کشاورزی استان است. لینک

برای مطالعه ی سایر مطالب مرتبط با دریاچه اینجا را کلیک کنید.

چند مطلب جالب مرتبط با این موضوع:

مطالعه ی جدید پیرامون عوامل خشک شدن دریاچه ی ارومیه

بانک داده و پژوهش دریاچه ی ارومیه

یک دریاچه، یک ادعا و هفده نکته!

نتایج پژوهش انجام شده توسط محققان ایرانی نشان می دهد که نوسان سطح آب دریاچه ی ارومیه با لکه های خورشیدی مرتبط است. بر اساس مقاله ی سعید جهانبخش، معصومه عدالت دوست و معصومه تدینی که در شماره ی 99 مجله ی تحقیقات جغرافیایی منتشر شده است سطح آب دریاچه دارای نوسان های دوره ای معنادار و منفی 8-11 ساله است که این امر حاکی از ارتباط منفی معنی دار بین نوسان ها و لکه های خورشیدی است.(فایل PDF مقاله)

بر اساس یافته های این تحقیق، لکه های خورشیدی تنها "عامل طبیعی"موثر بر نوسان سطح آب دریاچه در بلندمدت است. این مقاله در نتیجه گیری خود چنین می نویسد:

نتايج حاصل از اين تحليل بخوبي نشان داد كه ارتباط و همبستگي منفي معني داري بين لكه ها و نوسان هاي سطح آب درياچه وجود دارد. اين نتايج همچنين نشان دادند كه كاهش قابل ملاحظه سطح آب درياچه، عمدتا در چرخه هاي زماني اصلي 8 تا 11 ساله و چرخه هاي فرعي 4 تا 6 ساله اتفاق مي افتند كه همزمان با افزايش فعاليت لكه هاي خورشيدي هستند. نتايج به دست آمده از بررسي ارتباط بين تك تك متغيرهاي مؤثر در نوسان سطح آب درياچه اروميه نسبت به فعاليت لكه ها، نيز وجود اين ارتباط را هر چه بيشتر تاييد مي كنند. در پي افزايش درجه حرارت هوا درياچه اروميه طي چرخه هاي زماني 8 تا 11 ساله بر ميزان تبخير از سطح آب آن نيز در همين دوره ها افزوده مي شود، در حالي كه ساير فاكتورهاي مؤثر بر نوسان هاي درياچه كه شامل بارش و حجم رواناب هاي ورودي و وسعت و مساحت سطح درياچه است، در همين دوره هاي زماني مشابه، كاهش قابل ملاحظه اي را نشان مي دهد. نتايج بررسي تغييرات درجه حرارت، بارش ها، حجم رواناب ها و مساحت درياچه در ارتباط با لكه ها نتيجه فوق را تاييد می كنند. نتايج به دست آمده مشخص مي كنند كه فعاليت لكه هاي خورشيدي با كنترل متغيرهاي متعدد اقليمي، هيدرولوژيك و نهايتا ژئومورفولوژيك، احتمالا مهمترين فاكتور طبيعي عمده در هدايت و كنترل بيلان آب درياچه اروميه محسوب مي شود . به اين ترتيب، مي توان با استفاده از فعاليت هاي چرخه اي معين و مشخص آن در جهت شناخت، پيش بيني و مديريت هر چه بهتر نوسان هاي سطح آب درياچه اروميه بهره برداري نمود.

به نظر این مقاله نشانه ی دیگری از ارتباط اندک کاهش بارندگی با کاهش ارتفاع سطح آب دریاچه می باشد. مدتی قبل نیز مقاله ای منتشر شده بود  که نشان می داد بارندگی تنها ده درصد بر شرایط دریاچه موثر است.

این دو مقاله را می توان به مجموعه ای از شواهد اضافه کرد که بر اساس آن ها می توان نتیجه گیری نمود که نوسانات ارتفاع سطح آب دریاچه ی ارومیه وابستگی چندانی به شرایط بارش ندارد.

مشخصات مقاله ی مرتبط با لکه های خورشیدی به این صورت است:

سعيد جهانبخش، معصومه عدالت دوست، معصومه تديني، درياچه اروميه، شاخصي كلاسيك از ارتباط بين لكه هاي خورشيدي و اقليم در شمال غرب ايران، فصلنامه تحقيقات جغرافيايي- ش 99.

چکیده: درياچه اروميه سومين درياچه فوق شور در جهان است و به دليل اهميت اقليمي، اقتصادي، اكولوژيك و زيست محيطي از نواحي جغرافيايي قابل توجه و مطرح در ايران به شمار مي رود. سطح آب اين درياچه نيز همانند ساير درياچه هاي بزرگ جهان طي سال هاي مختلف، داراي نوسان هاي دوره اي مشخص بوده است. چنين به نظر مي رسد كه مي توان از اين نوسان هاي دوره اي به عنوان مدركي معتبر و تاريخي از تغييرات طبيعي اقليم در ايران بهره گيري كرد. در سال هاي اخير، كاهش قابل ملاحظه سطح آب، مشكلاتي را براي محيط زيست درياچه و ساكنان آن به همراه داشته است . بروز اين مشكلات، توجه و ارزيابي نوسان هاي سطح آب اين درياچه را با استفاده از روش هاي علمي و مناسب، اجتناب ناپذير م يسازد. بر اين اساس، در پژوهش حاضر با ارزيابي تغييرات دراز مدت نوسان هاي سطح آب درياچه و پارامتر هاي مؤثر در اين نوسان ها در ارتباط با فعاليت لك ههاي خورشيدي (عامل عمده كنترل كننده تغييرات طبيعي اقليم ) بر اساس دو روش آناليز موجك پيوسته و متقاطع، مشخص گرديد كه سطح آب درياچه داراي نوسان هاي دوره اي معني دار و منفي 8-11 ساله است. اين واقعيت حاكي از وجود همبستگي منفي معني دار بين اين نوسان ها در ارتباط با لكه هاي خورشيدي است. بر اساس يافته هاي تحقيق، فعاليت هاي خورشيدي، احتمالا تنها فاكتور طبيعي مؤثر در نوسان هاي سطح آب درياچه اروميه و پارامترهاي مربوطه، در درازمدت محسوب مي گردند.

مشخصات انگلیسی

JAHANBAKHSH S.*,EDALATDOUST M.,TADAYONI M., URMIA LAKE AS A CLASSIC INDICATOR OF SUN/CLIMATE RELATIONSHIP IN THE NORTHWEST OF IRAN GEOGRAPHICAL RESEARCH WINTER 2011; 25(4 (99)):49-76.

Lake Urmia, the third hyper-saline lake in the world and because of its climatic, economic, social and ecological/environmental importance is a populated region in Iran. Recently, severe drought periods and low water levels are causing problems in this lake. Therefore, it is urgent and desirable to evaluate Urmia water level fluctuations in a scientific ways. Urmia lake water level the same as other great lakes have fluctuated over years which it can be taken as a classic tale in sun/climate relationship in Iran. For this reason we examined water level fluctuations and its candidate predictor variables from 1965 to 2006 years for investigation the changes in long-term and detect its relationship with sunspot activity. Also, the Continuous Wavelet Transform and Cross Wavelet were used to analysis and predict water level fluctuations. Hence, we have found that the Urmia lake level and sunspot activity shown most significant periodicities around 8-11 yr. Cross wavelet analysis showed that: Urmia lake level fluctuations have a higher power around the 8-11 solar cycle periods. So these two variables are correlated at 8-11 yr, but this correlation is reverse or negative. Results from analyzing the Urmia lake candidate predictor variable's also support such effects. Finally, we concluded that the most important natural phenomenon that effects Urmia lake level fluctuations is solar activity.
 
Keyword: SUNSPOTS, URMIA LAKE, CWT AND XWT ANALYSIS

مشخصات مقاله ی دوم معرفی شده:

Hassanzadeh, E., M. Zarghami, et al. (2011). "Determining the Main Factors in Declining the Urmia Lake Level by Using System Dynamics Modeling." Water Resources Management: 1-17.

بانک داده و پژوهش دریاچه ی ارومیه

مجموعه مطالب و نقشه های مرتبط با دریاچه ی ارومیه

به نظرم نیازی به توضیح خاصی ندارد. تصاویر مربوط به بیست هشت آذر ماه سال جاری و سال گذشته است. کاهش مساحت دریاچه و پسروی آن هم در بخش شمالی و هم در بخشی جنوبی به صورت محسوسی قابل مشاهده است. سایر مطالب مرتبط با دریاچه را اینجا مطالعه کنید، بانک مقالات و داده های دریاچه اینجا است.

مطالعه ی جدیدی که اخیرا در مجله ی مدیریت منابع آب (Water Resources Management) منتشر شده است به بررسی عوامل موثر در کاهش مساحت دریاچه ی ارومیه پرداخته است. در این مطالعه که توسط پژوهشگران دانشگاه تبریز به انجام رسیده با استفاده از مدلسازی سیستم های پویا نشان داده شده است که کاهش ورودی آب به دریاچه به دلیل استفاده ی بیش از حد از آب های جاری و همچنین تغییرات اقلیمی حدود 65 درصد، ساخت سدها حدود 25 درصد و بارندگی بر سطح دریاچه تنها ده درصد در کاهش ارتفاع سطح آب موثر بوده است. 

نکته ای که کمی برای من مبهم بود این است که چرا محققان دو عامل استفاده ی بیش از حد از آب های جاری ورودی به دریاچه و تغییر اقلیم را به صورت یک مولفه در نظر گرفته اند. به هر حال اگر فرض کنیم که مثلا از آن 65 درصد، نیمی مربوط به عامل انسانی (یعنی بهره برداری بی رویه) و نیمی مربوط به عامل طبیعی (یعنی تغییر اقلیم*) است، در نهایت می شود گفت که در شرایط فعلی دریاچه بیش از پنجاه درصد عوامل انسانی موثر هستند.

مشخصات این مقاله به صورت زیر است.

Hassanzadeh, E., M. Zarghami, et al. (2011). "Determining the Main Factors in Declining the Urmia Lake Level by Using System Dynamics Modeling." Water Resources Management: 1-17.

برای مطالعه ی سایر مقالات منتشر شده و بانک های اطلاعاتی در مورد دریاچه ی ارومیه اینجا کلیک کنید.

نقشه های دریاچه ی ارومیه را اینجا ببینید.

* دقت کنید که تغییر اقلیم هم خودش پیامد فعالیت های انسانی است! 

تصاویری که اینجا می بینید مربوط به پوشش برفی بخش هایی از شمال غرب ایران است که با توجه به موقعیت دریاچه ی ارومیه و حاشیه ی دریای خزر در سمت راست تصویر می توانید موقعیتش را شناسایی کنید. 

 اولین تصویر مربوط به همین امسال، در واقع همین دیروز، نهم آذر است. همانطور که می بینید بخش قابل توجهی از منطقه زیر پوشش برفی است.

برای اینکه دستتان بیاید که امسال تا اینجا چقدر برف باریده اول یک تصویر می گذارم از 15 اسفند سال گذشته. به نظرم با یک مقایسه ی ساده می شود گفت که میزان برف قابل مشاهده در منطقه در دهه ی اول آذر سال جاری از پایان سال قبل بیشتر یا حداقل برابر است! برای بزرگ شدن تصویر روی آن کلیک کنید.

سه تصویر بعدی به ترتیب مربوط به نهم یا دهم آذر سال های 89، 88 و 87 می باشد. همانطور که می بیینید شرایط به گونه ای است که انگار پوشش برفی در مجموع سه سال در اوایل آذماه به میزان سال جاری نبوده است. برای دیدن تصاویر با کیفیت بالاتر روی هر کدام کلیک کنید.

خیلی دوست دارم بدانم این تغییر قابل توجه در پوشش برفی حوضه ی آبخیز دریاچه چه پیامدهایی برای شرایط اکولوژیک آن خواهد داشت. آیا اصلا این برف در فصل گرما به دریاچه خواهد رسید؟ آیا ممکن است این پوشش برفی باعث بروز سیلاب در منطقه بشود؟ آیا ورود این حجم آب شیرین در صورت رسیدن به دریاچه، تغییراتی در ساختار شیمیایی آن ایجاد خواهد کرد؟ 

در نهایت، حرف ها که دریاچه را نجات نداد، آیا این برف ها قادر است لااقل از خشک شدن بیشتر دریاچه ممانعت کند؟ این هم از آن سوال هایی است که باید برای پاسخش منتظر ماند.

در مطلب قبلی نشان دادم که بارش باران های اخیر در شرایط دریاچه بهبود ایجاد نکرده است و مساحت آن نسبت به سال گذشته کاهش هم داشته است. دلایل و مطالعات علمی مرتبط با این قضیه هم اینجا است. 

آخرین مطالب مرتبط با شرایط دریاچه را اینجا مطالعه کنید.

تا به حال در دو مطلب تصاویری را اینجا و اینجا درج کرده ام که نشان می دهد بارندگی ها و روزهای دائما ابری در هفته های اخیر گرچه سرعت کاهش مساحت سالانه ی دریاچه را اندکی کند کرده است اما آن را متوقف نکرده است. تصویر زیر شرایط دریاچه را در ششم آذر ماه 1389 با ششم آذرماه 1390 مقایسه می کند. همانطور که مشاهده می کنید با وجود بارندگی های اخیر مساحت دریاچه و ارتفاع سطح آب آن همچنان در حال کاهش است. پسروی آب در بخش غربی و شمالی با وضوح بیشتری قابل مشاهده است.

امروز روی وبلاگ انجمن ایرانی اقلیم شناسی می خواندم که میزان بارندگی در سال جاری بسیار بیشتر از مقداری است که توسط مدل های اقلیمی برای ایران پیش بینی شده است. حال نکته اینجا است که وقتی شرایط ترسالی قابل توجه که در دهه های گذشته بی سابقه بوده است نتوانسته مانع از روند خشک شدن دریاچه شود، اگر در سال های پیش رو با یک دوره ی خشکسالی کوتاه مدت مواجه شویم، آیا سرنوشتی جز مرگ برای دریاچه می توان تصور کرد؟

سایر مطالب مرتبط با دریاچه شامل داده ها، مقالات و تصاویر را اینجا مطالعه کنید.

دوستان خبرگزاری مهر لطف کرده و با الهام از دو مطلبی که اخیرا در مورد دریاچه ی ارومیه نوشته ام خبری را در بخش اجتماعی اشان مرتب کرده اند.  البته من در ایمیلی برایشان نوشتم که من کارشناس محیط زیست نیستم و خواستم که عنوان را تصحیح کنند اما تا کنون که این کار انجام نشده است.

این خبر در واقع اشاره دارد به این حقیقت که با وجود بارندگی های دو تا سه سال گذشته در حوزه آبخیز دریاچه، مساحت و عمق دریاچه همچنان در حال کاهش است. 

لینک خبر اینجا است.

لینک اول و دوم مطالبی که در این زمینه نوشته ام.

با اینکه شمال غرب کشور سال گذشته از بارندگی بیشتر از میانگین بلندمدت برخوردار بوده و در سال آبی جاری هم تا به اینجا روزهای خوبی را سپری کرده است، اما مقایسه ی شرایط دریاچه ی ارومیه با سال گذشته نشان دهنده ی کاهش مساحت دریاچه است. این موضوع در هر دو بخش شمالی و جنوبی دریاچه محسوس است هرچند در بخش جنوبی کاهش عمق و مساحت با وضوح بیشتری قابل مشاهده است. این امر در کنار مطالعات علمی متعدد نشان دهنده ی آن است که طبیعت نه تنها آنقدرها که می گویند در بروز بحران مقصر نیست که بعید است بتواند به تنهایی آن را رفع کند.

مدتی قبل با همکاری سه نفر از دوستان و استفاده از داده های مختلف پژوهشی انجام دادیم و در نهایت به این نتیجه رسیدیم که بارندگی تاثیر قابل توجهی در تغییرات ارتفاع سطح آب دریاچه ی ارومیه ندارد و تنها در صورت بارندگی خوب، میزان کاهش ارتفاع کمتر خواهد بود. به عبارت دیگر چه باران زیاد ببارد و چه کم، چه ترسالی باشد و چه خشکسالی، دریاچه ی ارومیه با از دست دادن آب مواجه خواهد بود. حالا اگر خوش شانش بودیم و باران آمد و ترسالی بود، دریاچه میزان کمتری پایین می رود و یا در بهترین حالت ثابت می ماند.

خب، برای نمونه شاید دیدن انیمیشن دو فِرمی زیر بد نباشد. در این کار دو تصویر می بینید. یکی دریاچه ی ارومیه در سال جاری، هجدهم آبان ماه 1390 و دیگری دریاچه در همان روز در سال 1389. برای اینکه دو تصویر را تشخیص بدهید دقت کنید که در تصویر سال 1390 پوشش برفی به وضوح دیده می شود که مربوط به بارش های روزهای اخیر است در حالی که در تصویر سال 89 هیچ پوشش برفی وجود ندارد.

همانطور که می بینید بارندگی های اخیر گرچه به نسبت مثلا شهریور ماه ارتفاع سطح آب دریاچه را افزایش داده است اما در مقایسه با سال پیش از آن در همین موقع به هیچ وجه در بهبود شرایط دریاچه موثر نبوده است و با کمی دقت متوجه می شوید که حاشیه های دریاچه به نسبت سال گذشته پسروی داشته و ارتفاع سطح آب دریاچه کاهش یافته است.

برای مطالعه ی سایر مطالب مرتبط با دریاچه ی ارومیه اینجا مراجعه کنید.

فرض کنید یک کتری آب را روی یک منبع گرما، مثلا اجاق بگذاریم. فرض هم کنید که دمای آب سی درجه باشد. همه ی ما می دانیم که آب به تدریج گرم و مقدار کمی از آن بخار می شود تا آنکه به دمای صد درجه می رسد. بعد آب صد درجه با گرفتن آن چیزی که به آن "گرمای نهان تبخیر" می گفتیم تبدیل به بخار صد درجه و از دسترس ما خارج می شود. 

به یک نکته دقت کنید. اگر شما در لحظه ای که دمای آب سی، شصت، هشتاد یا حتی در نزدیکی صد درجه است اجاق را خاموش کنید، ممکن است بخش عمده ای از آب، مثلا هشتاد یا نود درصد آن در کتری باقی بماند. اما اگر چند دقیقه و یا حتی کمتر از آن صبر کنید که آب نود و هشت درجه با گرفتن کمی گرمای اضافه تبدیل به بخار شود به طور ناگهانی کتری خالی می شود. حالا شما اگر بخواهید آب بخار شده را به کتری بازگردانید، باید هزینه ی بسیار زیادی را متقبل شوید تا آن تغییر نهایی را خنثی کنید.

این ویژگی سیستم های پیچیده است. این نوع سیستم ها غالبا در مقابل تغییرات جزیی و تدریجی مقاوم هستند و خودشان را با آن تطبیق می دهند اما در بعضی نقاط به طور ناگهانی به یک سیستم دیگر تبدیل می شوند و وقتی هم که چنین شرایطی رخ می دهد بازگرداندن آنها به شرایط اولیه اگر غیرممکن نباشد بسیار دشوار است. 

حکایت سیستم های اکولوژیک هم از همین دست است. شما اگر در طی یک هفته به یک دریاچه حجم اندکی از یک ماده ی معدنی اضافه کنید ممکن است تغییر نامحسوسی در ترکیب گیاهان و آبزیانش رخ بدهد که اگر بعد افزودن ماده ی معدنی را متوقف کنید به تدریج اثراتش از بین برود، اما اگر به طور ناگهانی حجم بالایی از یک ماده را به دریاچه بریزید یا برای مدت طولانی مثلا چند سال به طور مستمر یک سیستم را دستکاری کنید، ممکن است تغییرات قابل توجهی در ساختار اکولوژیکش ایجاد شود.

جالب اینجا است که اثرات بسیاری از این تغییرات بلندمدت است. مثلا گفته می شود که اگر همین امروز انتشار دی اکسیدکربن روی زمین متوقف شود، روند افزایش دمای زمین برای ده ها سال ادامه خواهد داشت تا زمانی که چرخه ی کربن به تدریج بتواند به شرایط مساعدی باز گردد. یا وقتی جایی سدی ساخته می شود، تخریب سد ضرورتا همه چیز را به حالت اولیه باز نمی گرداند. مثلا تخریب سد ممکن است باعث ورود حجم بالایی از رسوبات به رودخانه شود و حتی مرگ ماهی ها را رقم بزند. بنابراین این امکان وجود دارد که رودخانه ای که سدش را تخریب کرده ایم هیچ گاه به شرایط رودخانه ی سالم اولیه باز نگردند.

این همه را گفتم برای چه؟ به تصویر زیر نگاه کنید که آخرین تصویر ماهواره ای بدون ابر دریاچه، مربوط به چهار روز پیش است.

به نظر می رسد نیمه ی جنوبی دریاچه به طور کامل تبدیل به یک صفحه ی نمکی شده است که تنها در بعضی بخش ها مرطوب تر از بعضی دیگر است.  صفحه ای که به نظر می رسد حالا نه دیگر یک دریاچه با تمام مشخصاتش، بلکه یک سیستم اکولوژیک دیگر است. سیستمی که به نظر من حتی اگر در منطقه یک دوره ی ترسالی ده ساله تجربه بشود به شرایط اولیه اش باز نمی گردد. 

آنچه در شرایط فعلی به شدت در مورد دریاچه نگرانم می کند، دو چیز است. نخست اینکه ممکن است دریاچه دیگر هیچگاه به شرایط اولیه اش باز نگردد که پیش از این در این مورد گفته بودم که دریاچه در شرایط فعلی در حال انتقال از یک نقطه ی تعادل به نقطه ی تعادل جدید است. دلیل عمده ی این حرفم این است که بر اساس آنچه که امروز در دست بررسی است شرایط دریاچه در طی پنج سال آینده بهبود نخواهد داشت و در بهترین حالت تثبیت خواهد شد. به گمانم در طی این دوره تعاملات میان متغیرهای منطقه، به ویژه نمک و خاک شرایطی را فراهم کند که بخش های قابل توجهی از دریاچه به یک اکوسیستم جدید تبدیل شوند.

دوم اینکه فراموش نکنید ما با یک تشت پلاستیکی آب مواجه نیستیم که برای پرشدنش کافی باشد سر یک شنلگ را داخلش بگذاریم و آب را روانه اش کنیم. دریاچه یک سیستم پیچیده است. مثلا گفته می شود که افزایش غلظت نمک به دلیل کاهش آب، خودش یک عامل حفظ کننده ی ارتفاع سطح آب است. یعنی وقتی آب دریاچه کم می شود، غلظت نمک بالا می رود و همین باعث می شود که سرعت تبخیر کاهش پیدا کند که در نتیجه سرعت خروج آب را کاهش می دهد. 

از طرف دیگر ممکن است به تدریج و با کاهش گستره ی آبی، دمای سطح خاک به دلیل کاهش انعکاس نور خورشید افزایش پیدا کند و همین امر باعث افزایش سرعت تبخیر شود. ممکن است یک سری عوامل هم جهت بشوند و خشک شدن را تسریع کنند و گروه دیگری از عوامل جلویش را بگیرند. چیزی که این میان نگرانم می کند یک تغییر ناگهانی است. 

تا اینجا دریاچه ی ارومیه به تدریج خشک شده است و صفحات نمک به تدریج ظاهر شده اند. به تدریج از تعداد حیوانات ساکن یا مهاجر دریاچه کاسته شده و کم کم غلظت نمک آب بالا رفته. اما  آیا همه چیز همینطور به صورت تدریجی پیش خواهد رفت؟ آیا بدترین خطر دریاچه وزش بادهای حامل ذرات ریزنمک است که باعث بیماری های تنفسی و نقص بینایی می شوند و محصولات کشاورزی را نابود می کنند یا خطر بزرگتری در کمین است؟

آیا چیزی هست که ما در آینده نگری هایمان ندیده ایم یا از قلم انداخته ایم؟

این پرسش بسیار نگرانم می کند.

- سایر مطالب مرتبط با دریاچه را اینجا بخوانید.

مدتی بود در این فکر بودم تا مجموعه ی مقالاتی را که در حوزه ی دریاچه ی ارومیه جمع آوری کرده ام جایی معرفی کنم تا سایر دوستان بتوانند از محتوای آن ها استفاده کنند. فایل های بسیاری از این مقاله ها را در اختیار دارم اما از شرایط انتشار و حقوق مالکیت آن ها مطمئن نیستم برای همین پس از کسب اطمینان به تدریج فایل ها را روی سایت قرار می دهم.

عناوین را به چهار گروه مقاله های فارسی، مقاله های انگلیسی، داده ها و نقشه ها و تصاویر تقسیم کرده ام.

* اگر مقاله یا منبع داده یا هر نوع مرجع مفید دیگری سراغ دارید که در این مجموعه ذکر نشده است لطفا در بخش کامنت ها معرفی اش کنید.

* این مطلب را به طور مستمر به روز خواهم کرد.

* اگر لینکی کار نمی کند یا جایی اطلاعات مقاله ای کامل نیست لطفا خبرم کنید.

* استفاده از مطالب، داده ها و تصاویر این بانک کاملا آزاد است. 

* برای دسترسی سریع به این پایگاه و سایر مطالب مرتبط با دریاچه می توانید از آدرس urmia.climatechange.ir استفاده کنید.

مقالات فارسی:

بررسی ویژگی های دریاچه در دوره های بلندمدت:

محمدی، ع.، ج. درویشی و ر. لک، 1389، بررسی تاریخچه رسوب‌گذاری هولوسن دریاچه ارومیه بر اساس مطالعه مغزه‌های رسوبی تهیه شده از جنوب غرب دریاچه، بیست و نهمین گردهمایی علوم زمین.

جبارلوی شبستری، ب.، 1380، بررسی نوسان‌های سطح دریاچه ارومیه در کواترنر، اولین همایش دریاچه ارومیه.

تغییرات ارتفاع سطح آب:

دلاور، م.، س. مرید و م. شفیعی‌فر، 1387، شبیه‌سازی، تحلیل حساسیت و عدم قطعیت تغییرات تراز آب دریاچه ارومیه نسبت به مولفه‌های بیلان آبی آن، مجله هیدرولیک، 3 (1)، 48-45:55.

جلیلی، ش.، س. مرید، ا. بناکار و ر. نامدار قنبری، 1390، ارزیابی تاثیر شاخص‌های اقلیمی NAO و SOI بر تغییرات تراز دریاچه ارومیه، کاربرد روش‌های آنالیز طیفی سری زمانی، نشریه آب و خاک، 25 (1)، 140:149.

حسنی، ب.، درویش، م.، فتح ا... زاده، ه.، مسیبی، م.، 1390، نقش تغييرات آب و هوايي و اقليمي در کاهش تراز سطح آب درياچه اروميه، همایش ملی تغییر اقلیم و تاثیر آن بر کشاورزی و محیط زیست، تبریز، ایران.

حجازی زاده، ز و نادر، پ.، 1386، مدل سازي بارش و پيش بيني آن با استفاده از مدل هاي SARIMA و پايش خشکسالي به کمک شاخص BMI و نمايه PDRI در حوضه آبريز درياچه اروميه، حقيقات جغرافيايي زمستان 22(4):97-124.

گزارش مطالعات هیدولیک و هیدرو دینامیک و بررسی های زیست محیطی دریاچه ی ارومیه - شرکت صنایع دریایی ایران (صدرا) - 1382

دكتر علي محمدخورشيددوست ، يوسف قويدل رحيمي ، راحله صنيعي ، طلعت يساري ، حميد نوري، تحليل نقش پديده ي NAO در نوسانات سالانه ي بارش حوضه ي آبريز درياچه اروميه، فصلنامه فضاي جغرافيايي، شماره 19، پاييز 1386  ص 63

سایر

- محمدعلي توفيقي ، مصطفي زين الديني ، علي اصغر گلشني، شبيه سازي دو بعدي هيدروديناميك درياچه اروميه براي تعيين الگوي جريان،  فصلنامه مهندسي دريا، شماره 4، تابستان 1385  ص 37

- محمدعلي توفيقي ، مصطفي زين الديني ، علي اصغر گلشني ، بررسي شكل گيري جريان لايه اي در درياچه اروميه به كمك مدل هيدروديناميك سه بعدي، فصلنامه فني و مهندسي مدرس، شماره 35، بهار 1388  ص 65

- شبيه سازي جريان ناشي از عوامل جوي و رواناب رودخانه در درياچه اروميه، مسعود ترابي آزاد ، افشين محسني آراسته ، طاهره حق روستا ، اسماعيل ناصريان  ، فصلنامه علوم و فناوري دريا، شماره 47، بهار و تابستان 1387  ص 42

- سياوش شايان ، مهدي جنتي، شناسايي نوسانات مرز پيراموني و ترسيم نقشه پراكنش مواد معلق درياچه اروميه با استفاده از تصاوير ماهواره اي سنجنده هاي (ETM, TM & LISSIII)، فصلنامه پژوهش هاي جغرافيايي، شماره 62، زمستان 1386  صص 25-39

- محمدابراهيم بني حبيب ، علي رحيمي خوب ، آذر عربي، تخمين ماكزيمم دماي روزانه هوا با استفاده از شبكه عصبي مصنوعي و تصاوير ماهواره اي نوا ( مطالعه موردي : حوزه آبريز درياچه اروميه)، فصلنامه علوم و تكنولوژي محيط زيست، شماره 34، پاييز 1386  ص 185

- مجيد زاهدي آغاج ـ يوسف قويدل رحيمي، تعيين آستانه خشكسالي و محاسبه ميزان بارش قابل اعتماد ايستگاههاي حوضه آبريز درياچه اروميه، فصلنامه پژوهش هاي جغرافيايي، شماره 59، بهار 1386  ص 21

- احمد فاتحي مرج، عليرضا برهاني داريان و محمد حسين مهديان، پیش بيني بارش فصلي با استفاده از پيوند از دور: مطالعه موردي حوزه آبريز درياچه اروميه، صلنامه علوم و فنون كشاورزي و منابع طبيعي، شماره 37، پاييز 1385  ص 45

- نورالدين آيرملو ، احمد خاكي ترابي، مقايسه عوامل بيلان متوسط درازمدت درياچه اروميه با سالهاي آبي تر و خشك، دوفصلنامه تحقيقات منابع آب ايران، شماره 3، پاييز 1384  صص 78-80

مقالات انگلیسی:

- Ahadnejad Reveshty, M and Y. Maruyama, 2010, Study of Uremia Lake Level Fluctuations and Predict Probable Changes Using Multi-Temporal Satellite Images and Ground Truth Data Period (1976-2010) New Challenge about Climate Change or Human Impact, Map Asia 2010, Malaysia.

- Pedram M, Rahimzadeh F, Sahraian F, Noohi K. 2005. Change in the frost free season length and number of frost days in the west and east Azerbaijan provinces. 1st International Conference on Climate Change and the Middle East: Past, Present and Future. Istanbul Technical University: Istanbul; 20–23

- Birkett, C. M. , C. Reynolds, B. Beckley, and B. Doorn, 2009, From research to operations: The USDA global reservoir and lake monitor, Coastal altimetry Springer Verlag , Heidelberg

- Schneider, P. and S. J. Hook, 2010, Space observations of inland water bodies show rapid surface warming since 1985, Geophys. Res. Lett. 37(22): L22405.

- Golabian, H., 2011, Urumia Lake: Hydro-Ecological Stabilization and Permanence. Macro-engineering Seawater in Unique Environments, Springer Berlin Heidelberg: 365-397.

- Eimanifar A., and Mohebbi F, 2007, Urmia Lake (Northwest Iran): a brief review, Saline Sys. 3(5).

- Zabihian, F. and A. S. Fung "Review of marine renewable energies: Case study of Iran." Renewable and Sustainable Energy Reviews 15(5): 2461-2474.

- Zarghami, Mahdi; Effective watershed management; Case study of Urmia Lake, Iran, Lake and Reservoir Management, 2011

- Heidari, N., M. Roudgar, et al. (2010). "Thermodynamic quantities and Urmia Sea water evaporation." Saline Systems 6(1): 3.

 داده ها:

1- سنجش ارتفاع سطح آب در سه نقطه ی دریاچه

http://tethys.eaprs.cse.dmu.ac.uk/RiverLake/region/30N045E?loc=?18,294

2- داده ها ارتفاع سطح آب روی سایت وزارت کشاورزی ایالات متحده

http://www.pecad.fas.usda.gov/lakes/images/lake0115.TPJO.1.txt

3- داده های مرتبط با سدسازی در حوزه ی آبخیز دریاچه

http://climatechange.ir/blogs/36-blogen/538-urmia-lake-4.html

4- داده های مربوط به یک مقاله 1999 تا 2009

http://climatechange.ir/blogs/36-blogen/534-uromia-2.html

5- طولانی ترین داده های موجود از دریاچه

climatechange.ir/blogs/36-blogen/564-urmia-lake-9.html

نقشه ها و تصاویر

1- نقشه های بلندمدت دریاچه بر روی سایت ناسا

لینک

توضیحات دسترسی

2- تصاویر فضانوردان

لینک

امروز داشتم فکر می کردم که اگر قرار باشه تصویر دریاچه ی ارومیه در کتاب های جغرافی به روز رسانی بشه باید چه چیزی رو جایگزینش کرد. ما همه به اون شکل و شمایل قدیمی دریاچه عادت کردیم اما به نظر می رسه که با توجه به تغییرات اخیر و خصوصا این حقیقت که بازگشت دریاچه به روزهای گذشته بعید به نظر می رسه، ضرورت داره یک نقشه ی جدید از دریاچه ارائه بشه.

تصویری که همه ی ما از دریاچه در ذهن داریم چیزی شبیه این تصویره. 

امروز نشستم و آخرین تصاویر ماهواره ای دریاچه رو دانلود کردم و با توجه به داده های موجود تصویر زیر رو تهیه کردم. آنچه در تصویر با رنگ آبی پر رنگ نشون داده شده در واقع بخشی از دریاچه است که میشه گفت هنوز آب داره. به عبارتی هنوز خیسه. بخش آبی کمرنگ اون چیزی است که شما به طور متوسط توقع دارید در دریاچه ی ارومیه وجود داشته باشه. البته در سال های پر آبی دریاچه حتی بیشتر از این آب داشته که می تونید نمونه اش رو در تصویر بعدی ببینید.

به هر حال به دوستان متولی توصیه می کنم هر چه سریعتر نقشه های کتاب های جغرافی رو به روز رسانی کنند تا آنچه در دریاچه رخ داده به طور دقیق در نقشه ها منعکس بشه.

خب ... دریاچه ی ارومیه باز هم فراموش شد. البته دریاچه حسب شرایط فصلی و بعد از تحمل گرمای تابستان و چشم انتظار بارش های پاییزی، در مهر ماه و اوایل آبان ماه خشک ترین روزهایش را می گذراند اما فعلا و از آن جا که ساختار اطلاع رسانی محیط زیست ایران ظرفیت پرداختن به بیش از یک موضوع را ندارد، برای موقت از ذهن ها پاک شده است. احتمالا با شروع بارش های پاییزی و زمستانی و افزایش ارتفاع سطح آب که هر سال از اواسط زمستان شروع می شود، دیگر کسی تا اواخر بهار سال آینده یادی از دریاچه نکند. در ماه های آینده احتمالا چند خبری هم حتی منتشر خواهد شد که ارتفاع سطح آب دریاچه یکی دو متری هم بالا آمده و ...

علی الحساب تصویر زیر رو داشته باشید که آخرین تصویر فضایی گرفته شده توسط فضانوردان از دریاچه است. تصویری که به وضوح شرایط بحرانی بخش جنوبی رو از منظر تشکیل مساحت های نمکی به نمایش می گذاره. تاریخ این تصویر مربوط به 2011 09 02 است.

 Image Science and Analysis Laboratory, NASA-Johnson Space Center. "The Gateway to Astronaut Photography of Earth."

امروز و در این مطلب می خوام به نکته ای اشاره کنم که اخیرا به نظرم اومده. اینکه تغییرات در بخش های جنوبی دریاچه کمتر و در بخش شمالی افزایش پیدا کرده. برای اینکه منظورم رو بهتر نشون بدم باید نگاهی به تصویر زیر بندازید. اگر دقت کنید در تصویر زیر تفاوت سال بیست مهر ماه 2008 و 2010 نشون داده شده. همونطور که در تصویر مشخص هست بیشتر تغییرات در طی این دوره در بخش های جنوبی دریاچه به وقوع پیوسته گرچه در بخش های شمالی هم کاهش مساحت کامل محسوس بوده.

 حالا به تصویر زیر دقت کنید که مقایسه ی بیست مهر سال گذشته با امسال هست. 

همونطور که می بینید خوشبختانه مساحت دریاچه نسبت به سال گذشته تغییر بسیار شدیدی نداشته که می تونه بخشی به علت ترسالی ها در منطقه باشه که گرچه دریاچه رو نجات نداده اما از بدتر شدن شرایط هم جلوگیری کرده. اما نکته ای که می خواستم بهش اشاره کنم تغییرات در بخش های شمالی دریاچه است که با کمی دقت قابل مشاهده است. اگر روی تصویر کلیک کنید می تونید واضح تر ببینید. به نظر می رسه با وجود توقف نسبی کاهش مساحت، در بعضی بخش های شمالی به ویژه در قسمتی که بریدگی رخ داده همچنان تغییرات محسوس بوده. شاید این ناهمگنی در تغییرات مساحت دریاچه در بخش های شمالی و جنوبی رو بشه تا حدی به میانگذر مرتبط کرد.

در نهایت تصویر آخر نشون میده که دریاچه در طی دوره 2008 تا 2011 در روز بیست مهر چه میزان افت مساحت داشته. بر اساس محاسبات من دریاچه در این مدت هزار کیلومتر مربع از پهنه ی آبی خودش رو از دست داده که در واقع معادل اون بخشی است که در تصویر زیر به رنگ آبی دیده میشه.

لینک نقشه سه بعدی دریاچه ی ارومیه روی سایت وزارت کشاورزی ایالات متحده فعال شده است. دوستان علاقمند می توانند از طریق این لینک نقشه مورد نظر را باز کنند.

سایر مطالب مرتبط با دریاچه را اینجا مطالعه کنید.

اولین لینک جایی است که دکتر راضیه لک، مسئول گروه فیزیک دریا سازمان زمین شناسی می گوید: وضعيت درياچه اروميه بيش از هر چيز متاثر از فعاليت هاي انساني صورت گرفته از سال 1377 به بعد است. لینک مصاحبه ی وی را در مورد دلایل خشک شدن دریاچه اینجا بخوانید.

دومین لینک جایی است که دکتر مرتضی جمالی، محقق موسسه تحقیقات اکولوژی و تنوع زیستی مدیترانه مارسی فرانسه می گوید: به نظر می رسد که دریاچه هیچگاه کاملا خشک نشده است. یعنی حتی در 22 تا 18هزار سال پیش که سطح آب آن مانند سطح آب حوض سلطان در قم بوده است هرگز دریاچه رو به خشکی کامل نرفته است. وی ادامه می دهد: از این رو استحصال بی رویه آبهای زیر زمینی و احداث سدهایی در این منطقه در خشک شدن دریاچه موثر بوده است. لینک مصاحبه ی وی را اینجا مطالعه کنید.

سومین لینک جایی است که آرش شریفی، پژوهشگر ایرانی مدرسه علوم جوی و دریایی روزنستیل دانشگاه میامی آمریکا می گوید: تأثیر این تغییرات {دما و بارندگی} در حدی نبوده که توان تحمیل افت شدید تراز آب را داشته باشد. لینک مصاحبه ی وی اینجا است.

البته یک لینک چهارم هم هست که در آن هفده دلیل آورده ام برای آنکه ... خودتان مطلب را اینجا مطالعه کنید.

در مورد دریاچه ی ارومیه اینجا بیشتر مطالعه کنید.

تصویر زیر مربوط به آخرین تغییرات مساحت دریاچه ی ارومیه است که بر اساس شاخص (NDVI) تهیه شده است. همانطور که قبلا گفتم این شاخص مساحت دریاچه را اندکی بیشتر از آنچه که هست نشان می دهد بنابراین عدد درج شده برای مساحت کل دریاچه حالت خوشبینانه دارد.

بر اساس محاسبه انجام شده کاهش مساحت دریاچه در طی سه سال گذشته حدود هزار کیلومتر مربع بوده است که از طریق مقایسه ی دو رنگ آبی کمرنگ و پررنگ قابل مشاهده است. بر اساس این تصاویر، مساحت دریاچه ی ارومیه در حال حاضر حدود 3800 کیلومتر مربع است که اگر اختلافی را که گفتم در نظر بگیریم این عدد باید حدود 3500 کیلومتر مربع باشد.

اگر خاطرتان باشد پیش از این در نمودارهایی نشان دادم که بر اساس تغییرات فصلی مشاهده شده ارتفاع سطح آب و مساحت دریاچه در طی یکی دو ماه آینده همچنان کاهش خواهد داشت تا اینکه با آغاز بارش های پاییزه ارتفاع سطح آب دوباره افزایش پیدا کند.

همانطور که می بینید عمده ی کاهش مساحت دریاچه در بخش جنوبی و جنوب غربی و تا اندازه ای شرقی رخ داده است. برای دوستانی که تازه به این یادداشت ها پیوسته اند یادآوری کنم که بر اساس مطالعه ی آقای گلابیان که پیش از این معرفی اش کرده بودم، عمق دریاچه به گونه ای است که پیش بینی می شود بخش شرقی سریع تر از بخش غربی خشک بشود. به شکل زیر دقت کنید، برای دیدن تصویر بزرگتر روی آن کلیک کنید. مرجع تصویر در ذیل معرفی شده است:

Golabian, H. (2011). Urumia Lake: Hydro-Ecological Stabilization and Permanence. Macro-engineering Seawater in Unique Environments, Springer Berlin Heidelberg: 365-397.

حامد قدوسی یادداشتی را روی وبلاگش "یک لیوان چای داغ" منتشر کرده و در آن از دید یک کارشناس اقتصاد محیط زیست تلاش کرده است تا به قول خودش قدمی در جهت "تحلیل عقلانی" سیستم بردارد. به تمامی مخاطبان این وب سایت توصیه می کنم یادداشت حامد را از دست ندهند چرا که به نظرم نکات خوب و منصفانه ای دارد. حامد در این یادداشت تلاش کرده نگاه بی طرفانه ای از زوایای مختلف به موضوع حفظ دریاچه انداخته و به این سوال پاسخ دهد که: "ارزش حفظ منابع طبیعی از این جنس چه قدر است؟". به دوستانی که بر این باورند که دریاچه را باید به هر قیمتی حفظ کرد و یا همه‌ی سدها را باید خراب کرد توصیه می کنم حتما قبل یا حداقل بعد از خواندن مطلب یک جعبه قرص زیرزبانی را بجوند!

از نظر حامد، که یک دید هزینه منفعت اقتصادی است، ما در یک کفه‌ی ترازو آب شیرینی را داریم که در صورتی که به سمت دریاچه رها یا از جایی منتقلش کنیم هزینه‌هایی را در پی خواهد داشت، مثلا باعث کاهش تولید کشاورزی، افزایش هزینه ی مواد غذایی، کاهش سطح رفاه و افزایش هزینه‌های آب‌رسانی خواهد شد. هزینه‌هایی که هر کدام به نحوی و روشی قابل محاسبه و اندازه‌گیری هستند.

در کفه‌ی دیگر ترازو، نگاه داشتن دریاچه منافعی را در پی خواهد داشت. کسب درآمدهای گردشگری، حفظ ساختار اکولوژیک، حفاظت از منابع آب شیرین، جلوگیری از انتشار نمک دریاچه از جمله منافع ناشی از تلاش برای زنده نگاه داشتن دریاچه‌ی ارومیه هستند. وی حتی به این نکته اشاره کرده است که برخی منافع دریاچه ممکن است امروز کم ارزش باشند اما در آینده و برای نسل های بعد حیاتی و ضروری جلوه کنند که من این اشاره‌ی ظریف را تا به حال جای دیگر ندیده بودم.

حامد در انتهای مطلب به این نکته اشاره کرده است که به دلیل نبود داده‌های کافی نمی‌توان به سادگی هزینه‌ها و منافع را محاسبه کرد ولی در نهایت روش مناسب برای رسیدن به تصمیم درست "دوری از مطلق‌نگری و پذیرش اصل تحلیل عقلانی و توجه هم‌زمان به دوجنبه هزینه/فایده است."

درود به حامد! به نظرم مطلب منصفانه و ارزشمندی است که گرچه روی بخش‌هایی از آن صحبت دارم اما باید مورد توجه قرار گیرد. حرف‌هایم را در این باره در یادداشت بعدی می‌نویسم، فعلا بروم یک سری اسلاید درست کنم و بر می گردم.

چند روزی است هر فرصتی پیدا می کنم در مورد آنچه سونامی نمک دریاچه ی ارومیه  نامیده می شود تحقیق می کنم. آیا چنین چیزی اصلا وجود دارد؟ آیا پیش از این چنین واقعه ای رخ داده است؟ 

ادعایی که از سوی دوستان مطرح می شود این است که با خشک شدن دریاچه ی ارومیه، نمکی که فعلا در آب آن وجود دارد بر سطح زمین باقی می ماند. بعد با وزش باد این نمک به طور گسترده ای پراکنده می شود و سلامت و حیات را در منطقه تحت تاثیر قرار می دهد. اما خب تا چه حد چنین ادعایی صحت دارد؟ 

اول اینکه واژه ی سونامی نمک به نظر یک کار دست ساز است تا یک عبارت علمی. این واژه در زبان انگلیسی فقط روی پایگاه های علمی یک جا و آن هم برای دریاچه ی ارومیه استفاده شده است و اصلا چنین چیزی جایی مطرح نگردیده است. در واقع این اصطلاح برای نشان دادن ابعاد پیش بینی شده برای فاجعه مورد استفاده قرار می گیرد.

واژه ی نزدیکی که به آن دیدم واژه طوفان نمک (Salt Storm) است. این واژه روی ویکیپدیا ارائه شده است و برای مثالش هم از مورد دریاچه ی آرال بهره گیری شده است (لینک). در همین گیر و دار به واژه ی اسپری نمک (Salt spray) هم برخوردم. البته در مورد طوفان نمک تصاویری هم روی وب هست که مورد زیر نمونه ای از آن است اما من هنوز نتوانسته ام مرجع معتبری در مورد پیدا کنم.

مرجع تصویر فوق این وبلاگ است.

در همین رابطه یک سری اصطلاحات دیگر هم وجود دارد. مثلا سطوح نمکی (Salt Flat) یا دریاچه های خشک (Dry Lakes). از دیگر مسائلی که به آن برخوردم بحث شوری خاک (Soil Salinity) است. آنچه برای جالب است اینکه به نظر می رسد طوفان های نمکی به اندازه ی ریزگردها شایع نباشند.

دوم اینکه برایم جالب است که با توجه به اینکه بخش قابل توجهی از دریاچه تا کنون خشک شده است و نمک قابل توجهی برجای مانده است هنوز هیچ طوفان نمکی گزارش نشده و یا من خبری از افزایش شوری خاک در منطقه ندیده ام. امروز برای داده های شوری خاک دریاچه گشتم و البته مقاله ی زیر را دیدم:

تاثير آب آبياري بر شوري خاك اطراف درياچه اروميه

که در خلاصه مقاله اش می نویسد:

شوري خاك به دليل كاهش سطح آب دريا يكي از مشكلات اساسي در مناطق اطراف درياها و بويژه درياچه هاي آب شور مي باشد. برداشت بيش از حد آب شيرين و در نتيجه پيشروي و نفوذ آب شور به درون زمينهاي اطرف اين مشكل را حادتر ميكند. در مواقع خشكسالي آبهاي سطحي به شدت كاهش يافته و باعث مي گردد كه اولاٌ منبع تامين آب از آب سطحي به آب زيرزميني تغيير يافته و باعث برداشت بيش از حد آب شده و ثانياٌ ورودي به درياها كاهش يافته و سطح آب افت مي نمايد . در اين تحقيقتاث ير خشكسالي و برداشت آب برا ي آبياري بر روي شوري خاك هاي اطراف درياچه اروميه با استفاده از امكانات سيستم اطلاعات جغرافيايي بررسي شده است . شوري خاك اطراف اين درياچه ناشي از دو عامل كاهش سطح آب و آبهاي شور آبياري است . نتايج بررسي نشان داد كه استفاده از آب براي آبياري، جريان رودخانه را به سمت دريا را كاهش داده و باعث تسريع شوري خاك اطراف مي گردد. از سال 1373 تا 1383 حدود 3100 هكتار به زمينهاي شور اطراف اضافه شده است .بررسي هدايت الكتريكي آبهاي زيرزميني نشان داد كه خطر شوري در 9067 هكتار از زمينهاي اطراف متوسط، در 18183 هكتار زياد و در 11070 هكتار بسيار زياد است. عدم انطباق نقشه هاي شوري خاك با نقشه هاي شوري آب هاي زير زميني بيانگر اين واقعيت است كه علت اصلي شوري خاكها در اين منطقه استفاده از آبهاي زير زميني براي آبياري است.

به نظرم کمی غیرطبیعی است وقتی مساحت قابل توجهی از دریاچه به نمکزار تبدیل شده است هنوز هیچ شواهدی از انتشار ذرات نمک وجود نداشته باشد.

اما سوم، موضوع آرال است. آنقدر که من گشتم تنها جایی که بحث نمک به طور جدی وجود داشته و مشکلات متعددی را ایجاد کرده است آرال است. به نظرم باید بررسی های جدی تری در موردش انجام بدهم.

گروهی می‌گویند تغییرات اقلیمی "عامل اصلی" خشک شدن دریاچه ارومیه است و سهم آن را در این فاجعه تا 65 درصد ارزیابی کرده‌اند. هفده نکته را به این دوستان یادآوری کنم و بیشتر مزاحمشان نمی شوم.

1- بر اساس نتایج پژوهش محمدی و همکارانش (2010) با مغزه‌برداری از رسوبات دریاچه و بررسی آن‌ها، در طی 25 تا 40 هزار سال گذشته سطح آب دریاچه تا این حد پایین نبوده است و دریاچه هیچگاه خشک نشده‌است. این در حالی است که در این دوره‌ی چند ده هزار ساله ایران خشکسالی‌های شدیدی را تجربه کرده است. به عنوان مثال اوکازاکی (1986) در مقاله‌ای به بررسی خشکسالی سال‌های 1870 در ایران اشاره می‌کند که به دلیل قحطی‌های پس از آن تعداد بسیاری جان خود را در کشور از دست داده اند لیکن این خشکسالی‌های شدید دریاچه‌ را از بین نبرده است و هیچ گاه ارتفاع سطح آب به میزان امروز در این دوره پایین نبوده است.

2- بر اساس مطالعه‌ی رحیم‌زاده و عسگری (2003 و 2005) دمای حداقل در سراسر کشور به جز ارومیه افزایش داشته است. این یعنی تغییرات بلندمدت آب و هوایی در ایستگاه ارومیه به اندازه ی سایر نقاط کشور مشاهده نشده است.

3- بر اساس مطالعه‌ی پدرام و همکاران (2005) نتایج به دست آمده در مطالعه‌ی رحیم‌زاده و عسگری تایید شده است.

4- بر اساس مطالعه ی رحیم‌زاده و همکاران (2009) روند افزایش روزهای تابستانی در ایستگاه تبریز معنادار اما در ایستگاه ارومیه از نظر آماری معنادارنیست. این یعنی تغییر فصول به عنوان یکی از نشانه های قابل توجه تغییر اقلیم در ارومیه قابل اثبات نیست.

5- بر اساس مطالعه‌ی رحیم‌زاده و همکاران (2009) بیشینه ی ماهانه‌ی حداکثر دمای روزانه در هر دو ایستگاه تبریز و ارومیه کاهش داشته است هرچند از نظر آماری معنادار نبوده است، عبارت دیگر ماکزیمم دما در این دو شهر در چند ده سال گذشته ثابت بوده است.

6- بر اساس مطالعه‌ی قبلی کمینه‌ی ماهانه‌ی مقدار حداکثر دمای روزانه و بیشینه‌ی ماهانه‌ی حداقل دمای روزانه، هر کدام فقط در یکی از دو شهر تبریز و ارومیه در دوره ی بررسی معنادار بوده است.

7- بر اساس مطالعه‌ی قبلی چهار روند دمای شب‌های سرد، روزهای سرد، شب‌های گرم و روزهای گرم در ایستگاه ارومیه معنادار نیست و در طی دهه‌های گذشته تغییر نکرده است. 

8- بر اساس مطالعه‌ی قبلی در تبریز و ارومیه حداکثر تعداد روزهای پیاپی بارانی کاهش داشته است اما حداکثر تعداد روزهای خشک پیاپی تغییر معناداری نکرده است.

9- بر اساس مطالعه‌ی قبلی تعداد روزهای بارانی در ایستگاه تبریز کاهش داشته است اما در ارومیه هیچ یک از روندهای بارندگی بررسی شده کاهش معناداری نداشته است.

10- بر اساس مطالعه‌ی بیرکت و همکاران (2009) در مقایسه با دریاچه‌ای در عراق و دریاچه‌ای در ترکیه، دریاچه‌ی ارومیه تنها دریاچه‌ای است که پس از دوره ی خشکسالی 1999 تا 2002 روند کاهش آب آن کاهش داشته است و این روند در دو دریاچه‌ی دیگر مشاهده نشده است.

11- بر اساس مطالعه‌ی دلاور و همکاران (2008) و استفاده از سه روش متفاوت از جمله شبکه‌ی مصنوعی، حساسیت تغییرات تراز آب به متوسط بارندگی ماهانه بر سطح دریاچه 34 صدم است.

12- بر اساس مطالعه‌ی احدنژاد و مارایوما (2010) از آغاز هزاره‌ی جدید میلادی نقش متغیرهای اقلیمی در ارتفاع سطح آب دریاچه ی ارومیه بسیار کم تاثیر است.

13- بر اساس مطالعه ی جلیلی و همکاران (2011) متغیرهای اقلیمی به ویژه از سال 2000 به بعد عملکرد مطلوبی در تشریح روند تغییرات تراز آب ندارد به این معنا که در طی ده سال گذشته نمی توان اقلیم را عامل تعیین کننده در رفتار دریاچه ی ارومیه دانست.

14- بر اساس مطالعه‌ی حسنی و همکاران (2011) ارتفاع سطح آب دریاچه ی ارومیه حداکثر 15 درصد از متغیرهای آب و هوایی متاثر است.

15- بر اساس مطالعه‌ی حسنی و همکاران (2011) افزایش بارندگی باعث بهبود شرایط دریاچه‌ نخواهد شد و تنها ممکن است روند کاهش را کند کند. به عبارت دیگر ارتفاع سطح آب دریاچه از بارش مستقل شده است. اگر امسال بارندگی قابل توجهی در شمال غرب کشور داشته باشیم سطح آب دریاچه باز هم کاهش پیدا می کند اما شدت کاهش کمتر خواهد بود.

16- بر اساس گزارش پایگاه ملی مدیریت خشکسالی کشور (2011) با وجود حاکم بودن ترسالی در طی دو سال گذشته بر حوضه‌ی آبخیز دریاچه‌ی ارومیه روند کاهش ارتفاع سطح آب همچنان ادامه داشته است. این مشاهده نتایج مورد پانزده را تایید می کند.

17- بر اساس مطالعه ی حجازی‌زاده و پروین (2007) عمده خشکسالي ها و ترسالي هاي حوضه‌ی آبی مذکور مقطعی بوده است.

- حالا شما پیدا کنید پرتقال فروش را!

- توضیح ضروری: هر گونه بهره برداری سیاسی یا نتیجه گیری غیرعلمی از این یادداشت برای من غیرقابل قبول است.  در این مقاله من نه چیزی را رد کرده ام و نه اثبات کرده ام. در این مقاله نگفته ام چه چیزی دریاچه را خشک کرده است. فقط تلاش کرده ام بگویم که برخی ادعاها در مورد نقش احتمالی اقلیم در این بحران ممکن است دقیق نباشد. این وظیفه جامعه ی دانشگاهی و پژوهشی ایران است که برای روشن شدن ابعاد این موضوع تلاش کنند و اطلاعات درست و دقیقی را در اختیار مدیران و تصمیم گیران قرار بدهند.

منابع

محمدی، ع.، ج. درویشی و ر. لک، 1389، بررسی تاریخچه رسوب‌گذاری هولوسن دریاچه ارومیه بر اساس مطالعه مغزه‌های رسوبی تهیه شده از جنوب غرب دریاچه، بیست و نهمین گردهمایی علوم زمین.

Okazaki, S. (1986). "The great Persian famine of 1870?71." Bulletin of the School of Oriental and African Studies 49(01): 183-192.

Rahimzadeh F, Asgari A. 2003. A Survey on Recent climate change over IRAN. In Proceeding of 14th Global Warming International Conference & Expo, Boston, May 2003, 27–30

Rahimzadeh F, Asgari A. 2005. A look at difference of increase rates of minimum with maximum temperature and at decrease rates of Diurnal Temperature Range (DTR) in Iran. Iranian Quarterly Geographical Research Journal 73: 153–171

Pedram M, Rahimzadeh F, Sahraian F, Noohi K. 2005. Change in the frost free season length and number of frost days in the west and east Azerbaijan provinces. 1st International Conference on Climate Change and the Middle East: Past, Present and Future. Istanbul Technical University: Istanbul; 20–23

Rahimzadeh, F., A. Asgari, et al. (2009). "Variability of extreme temperature and precipitation in Iran during recent decades." International Journal of Climatology 29(3): 329-343.

Birkett, C. M. , C. Reynolds, B. Beckley, and B. Doorn, 2009, From research to operations: The USDA global reservoir and lake monitor, Coastal altimetry Springer Verlag , Heidelberg

دلاور، م.، س. مرید و م. شفیعی‌فر، 1387، شبیه‌سازی، تحلیل حساسیت و عدم قطعیت تغییرات تراز آب دریاچه ارومیه نسبت به مولفه‌های بیلان آبی آن، مجله هیدرولیک، 3 (1)، 48-45:55.

Ahadnejad Reveshty, M and Y. Maruyama, 2010, Study of Uremia Lake Level Fluctuations and Predict Probable Changes Using Multi-Temporal Satellite Images and Ground Truth Data Period (1976-2010) New Challenge about Climate Change or Human Impact, Map Asia 2010, Malaysia.

جلیلی، ش.، س. مرید، ا. بناکار و ر. نامدار قنبری، 1390، ارزیابی تاثیر شاخص‌های اقلیمی NAO و SOI بر تغییرات تراز دریاچه ارومیه، کاربرد روش‌های آنالیز طیفی سری زمانی، نشریه آب و خاک، 25 (1)، 140:149.

حسنی، ب.، درویش، م.، فتح ا... زاده، ه.، مسیبی، م.، 1390، نقش تغييرات آب و هوايي و اقليمي در کاهش تراز سطح آب درياچه اروميه، همایش ملی تغییر اقلیم و تاثیر آن بر کشاورزی و محیط زیست، تبریز، ایران.

گزارش پایگاه ملی مدیریت خشکسالی کشور، بررسی نوسانات خشکسالی کشور بر مبنای بارش مهر 1389 تا 15 تیر ماه 1390، http://ncadm.ir/images/tir1590.pdf

حجازی زاده، ز و نادر، پ.، 1386، مدل سازي بارش و پيش بيني آن با استفاده از مدل هاي SARIMA و پايش خشکسالي به کمک شاخص BMI و نمايه PDRI در حوضه آبريز درياچه اروميه، حقيقات جغرافيايي زمستان 22(4):97-124.

 

اگر مایل به دانلود تصاویر ماهواره ای دریاچه ی ارومیه در بازه ی حدودا بیست و پنج سال گذشته هستید می توانید با مراجعه به این لینک در سازمان نقشه برداری زمین شناسی ایالات متحده تصاویر مرتبط را در بازه های ماهانه دانلود کنید.  پس از ورود به سایت ابتدا روی نقشه ی سمت چپ، محدوده ی دریاچه ی ارومیه را شناسایی کرده و روی آن کلیک کنید. سپس محل دقیق دریاچه را شناسایی کنید. می توانید از منوهای صفحه ی کیفیت تصاویر را تغییر دهید.

دقت کنید که برای داشتن تصویر کامل دریاچه باید سه تصویر جداگانه را دانلود کرده و کنار هم بگذارید. البته در سال های اخیر و به دلیل کاهش مساحت دریاچه، بخش عمده ای از آن در تصویر مرکزی قرار می گیرد و نیاز چندانی به دانلود دو تصویر دیگر نیست.

آخرین تصویر مندرج روی این سایت مربوط به آگوست سال جاری است. در زیر سه تصویر نمونه مربوط به شهریور 1363، شهریور 1377 و شهریور سال جاری را درج می کنم. در تصاویر زیر عمدا حجم را کاهش داده ام. کیفیت تصاویر اصلی بسیار بالاتر است.

دقت کنید که بالاتر بودن میزان آب دریاچه در سال 77 از سال 63 بیشتر بوده که به گمانم به دلیل یک دوره ی  ترسالی است که منجر شد در سال های  70 ارتفاع سطح آب دریاچه به میزان قابل توجهی بالا بیاید. نمودار تغییرات اینجا قابل دسترسی است.

برای مطالعه ی داده ها، نمودارها و نقشه های مرتبط دریاچه اینجا کلیک کنید.

دریاچه ی ارومیه 1363

دریاچه ی ارومیه 1377

دریاچه ی ارومیه 1390