شايد ۵-۶ سال پيش اگر از تغيير اقليم صحبت مي شد کمتر به آن توجه مي شد و مردم و برخي مسئولان بي تفاوت از کنار آن مي گذشتند اما در حال حاضر اين پديده نه تنها براي مسئولان بلکه براي مردم عادي هم قابل لمس و درک شده است؛ تغيير فصول و زمان بارندگي، وقوع باران هاي بي موقع و سيل آسا و... از پيامدهاي تغيير اقليم است که در حال حاضر براي همه قابل درک است. با اين وجود براي مقابله با اين پديده که ناشي از فزون خواهي و دستبرد بي مورد انسان در طبيعت است تاکنون در سطح ملي برنامه مدوني تدوين نشده است.

هرچند که براي مقابله با خشکسالي، کاهش منابع آبي و... برنامه اي به صورت جسته وگريخته در کشور اجرا مي شود. پديده تغيير اقليم که به دو صورت طبيعي و غير طبيعي اتفاق مي افتد و تمام شئونات زندگي انسان را تحت تاثير قرار مي دهد حوادثي را به صورت زنجيره اي به دنبال دارد سرماي بي سابقه هوا در زمستان سال ۱۳۸۶ و خشکسالي هاي ۱۳ سال اخير همه از عواقب تغيير اقليم و هواست. تغييراتي که اگر براي مقابله آن برنامه ريزي دقيق و متناسب با آن نشود زندگي آينده بشر را تهديد مي کند.تغيير الگوي بارش، کاهش سريع ذخاير حوزه هاي برف گير و ذوب شدن سريع آن، افزايش تبخير، وقوع سيلاب هاي مخرب، بحران کم آبي، کاهش شديد ميزان برداشت محصولات کشاورزي و ... همه از نشانه هاي تغيير اقليم است. براي مقابله با اين پديده شناسايي و اطلاع از آثار و پيامدهاي آن بسيار ضروري است و آموزش همگاني حرف اول را مي زند که در اين زمينه مي توان ادعا کرد تاکنون اقدام مهم و کارآمدي صورت نگرفته است.با توجه به اهميت موضوع تغيير اقليم و قابل لمس بودن آن در شرق در مقايسه با ديگر نقاط کشور روزنامه خراسان در سلسله نشست هايي با کارشناسان و متوليان مربوط به بررسي آن خواهد پرداخت. در اولين نشست که با حضور مهندس جواد عرفانيان مدير کل مديريت بحران استان خراسان رضوي، دکتر مجيد حبيبي نوخندان رئيس پژوهشکده اقليم شناسي و مرکز ملي اقليم خراسان رضوي، دکترايمان بابائيان مسئول بخش پيش‌بيني فصلي خراسان رضوي و مهندس نسيم صمدي مقدم کارشناس محيط زيست استان خراسان رضوي برگزار شد درباره کليات موضوع تغيير اقليم و اقدامات اجمالي که در اين زمينه انجام شده است گفت وگو شد.اين گفت وگوي 2.5 ساعته را با يکديگر مرور مي کنيم.

اقتصاد ميزگرد همزمان با برگزاري اولين اجلاس زمين در سال ۱۹۹۲، کنوانسيون جهاني تغيير اقليم براي امضا آماده شد.معاون اول رئيس جمهور وقت به نمايندگي از دولت ايران، کنوانسيون تغيير اقليم را امضا کرد. کنوانسيون از سال ۱۹۹۴ اجرايي شد و دولت جمهوري اسلامي ايران هم کنوانسيون را در خرداد ۱۳۷۵ تصويب کرد.

ساختار کنوانسيون تغيير اقليم پس از امضا توسط دولت ها و اشخاص، بايد توسط ساختارهاي اجرايي کشورها نيز به تصويب برسد. به عنوان مثال در ايران کنوانسيون بايد به تصويب مجلس شوراي اسلامي برسد. بنابراين کنوانسيون در سال ۷۵ به تصويب مجلس رسيد. کنوانسيون تعهداتي را براي کشورهاي توسعه يافته و در حال توسعه در نظر گرفته است.

به کشورهاي توسعه يافته مثل کشورهاي اروپايي، آمريکايي، ژاپن و استراليا کشورهاي ضميمه يک کنوانسيون مي گويند. کشورهاي در حال توسعه مثل ايران، هند، چين، برزيل، آفريقاي جنوبي و ديگر کشورها هم کشورهاي غيرضميمه يک هستند. هر کدام از اين کشورها تعهدات متفاوتي نسبت به کنوانسيون دارند. يکي از تعهدات کشورها اين است که گزارش هاي ملي کشور خود را به دبيرخانه کنوانسيون تغيير اقليم ارسال نمايند. کشورهاي توسعه يافته وظيفه دارند گزارش هاي خود را هر ۲سال يک بار به همراه بودجه هاي مربوطه تهيه کنند؛ اما کشورهاي در حال توسعه وظيفه دارند گزارش  ملي اول خود را تهيه نمايند.گزارش ملي دوم در سال ۲۰۰۲ در اجلاسي که در هند برگزار شد، ارائه گرديد. در صورت ضرورت، هر کشور مي تواند گزارش سوم خود را نيز ارائه کند.در ايران هم از دي ماه ۱۳۷۶(ژانويه ۱۹۹۸) فرآيند تهيه اولين گزارش ملي آغاز شد و سند پروژه بين ايران و برنامه عمران سازمان ملل متحد در تهران امضا و کمک مالي هم از طرف صندوق تسهيلات محيط زيست جهاني به دولت ايران داده شد تا مقدمات لازم براي تهيه گزارش آغاز شود.

اين گزارش در آوريل ۲۰۰۳ تهيه و به دبيرخانه ارسال شد. اخيرا نيز اقداماتي در جهت ايجاد يک کميته ملي تغيير اقليم با عضويت مقامات مسئول کشور از جمله رياست سازمان هواشناسي و رياست سازمان حفاظت محيط زيست انجام گرفته است.

يکي ديگر از تعهداتي که کشورهاي توسعه يافته دارند، اين است که بايد کمک هاي مالي و فني خود را به کشورهاي در حال توسعه و کشورهايي که متاثر از تغييرات آب و هوايي هستند، ارائه دهند تا اثرات زيان بار تغيير اقليم کاهش يابد.مشخصات کشورهاي در حال توسعه و متاثر از تغييرات آب و هوايي در طرح نوشته شده است. هر کشوري که مشخصات زير را داشته باشد، آسيب پذير است:

۱ -کشورهايي که در اقليم خشک و نيمه خشک قرار دارند.

۲ -کشورهايي که در اقليم کوهستاني قرار دارند.

۳ -کشورهايي که نواحي ساحلي داشته باشند، يعني در کنار درياهاي آزاد باشند.

۴ -کشورهايي که اقتصادشان به بخش هاي متاثر از تغييرات آب و هوايي وابسته باشد؛ مثل بخش کشاورزي و....

۵ -کشورهايي که اقتصادشان به توليد و فرآوري فرآورده هاي نفتي وابسته باشد.

در حال حاضر برنامه هاي توسعه کشور با موضوع برنامه هاي تغييرات آب و هوايي منطبق نيست. وزارت نيرو در حال انجام مطالعاتي بر روي اثرات تغييرات اقليم بر منابع آبي است و با اين تحقيق در نظر دارد برنامه مديريت منابع آب را منطبق بر تغييرات اقليمي طرح نمايد. البته اين مطالعه در گام هاي اوليه قرار دارد و هنوز به نتيجه قطعي منجر نشده است. متاسفانه در حال حاضر کاري در رابطه با اين موضوع در کشور انجام نشده است.

اخيرا سازمان حفاظت محيط زيست در دفتر ملي تغيير آب و هوا، برنامه اي را به کميته ملي توسعه پايدار پيشنهاد کرده که اين برنامه بايد به دولت ارائه شود تا در برنامه هاي پنجم توسعه،موضوع تغييرات آب و هوايي گنجانده شود. بدين معني که محورهاي برنامه پنجم توسعه مبتني بر موضوع تغييرات آب و هوايي خواهد بود.به جز اين مورد، تعدادي برنامه ملي در زمينه سازگاري با تغييرات آب و هوا در حال تدوين است که در انجام اين برنامه ها هر کدام از نهادها ملزم به انجام وظايفي است که در اين خصوص چه بايد انجام دهند تا هم اکنون ظرفيت ها و پتانسيل هاي لازم را براي کم کردن اثرات زيان بار تغيير اقليم در سال هاي آتي ايجاد کنيم.

اين امر باعث مي شود با هدف و برنامه حرکت کنيم، تا در برخورد با خشکسالي هاي شديد غافلگير نشده و اقدامات مقابله اي و سازگاري مناسبي را به کار گيريم. اما تمام اين برنامه ها نيازمند ظرفيت هاي قانوني، مالي، اداري، نيروي انساني و برنامه هاي اجرايي خواهد بود. آموزش و تحقيقات نيز ضروري است و برنامه پس از تدوين بايد به تصويب دولت رسيده و به صورت لايحه اي به مجلس ارسال شود تا به مرحله اجرا درآيد.

«اقليم» چيست و چه عواملي باعث تغيير اقليم مي شود؟

دکتر حبيبي: شرايط غالب جوي در دراز مدت را «اقليم» مي گويند و بر اساس ميانگين وضعيت جوي که در يک منطقه تکرار مي شود اقليم آن منطقه شناسايي مي شود به عنوان نمونه شرايط جوي سيستان و بلوچستان گرم و خشک بوده و اين شرايط جوي در آن تکرار مي شود به اين دليل اقليم اين منطقه را «گرم و خشک» مي دانيم. با فعاليت لجام گسيخته انسان به ويژه در بخش هاي مختلف صنعتي، خانگي و تبديل سوخت هاي فسيلي به انرژي اين اقليم را که به صورت ميانگين غالب در يک نقطه است تحت الشعاع قرار مي دهد.

نمونه ديگر اين که در مشهد چنان که نقل مي شود زماني در زمستان ها چقدر برف مي آمد ولي چرا الان نمي بينيم؟ چه اتفاقي افتاده است؟ در واقع تغييرات و نوسان هايي ايجاد شده است. در دهه اخير اقليم شناسان متوجه شده اند چند صدم درجه سانتي گراد دماي کره زمين افزايش يافته است، شايد حتي يک درجه گرماي کره زمين افزايش يابد ما خيلي راحت از کنار آن عبور کنيم ولي يک درجه افزايش دما مقدار انرژي که به محيط وارد مي کند خيلي بالاست، اگر يک درجه سانتي گراد در تابستان افزايش دما داشته باشيم ميزان مصرف آب فقط در بخش خانگي چند برابر مي شود اگر اين درجه گرما را در کل کره زمين در نظر بگيريم مي توان تأثير آن را در تبخير آب، ميزان دريافت انرژي اقيانوس ها و... ديد.

ضمن اين که «اقليم» واقعيتي است که در حال تغيير است و اين امري اجتناب ناپذير است. ما در مناطقي مانند سيبري که شاهد سرماي شديد بوديم سال جاري ميلادي شاهد افزايش دماي ۴۰ درجه اي هستيم. آتش سوزي جنگل هاي روسيه دال بر اين ادعاست و آتش سوزي جنگل گلستان و ديگر نقاط شرايط جوي بر پايداري آتش کمک کرد.

جريان مرکز ايران به سمت شمال ايران است و اين تغيير هواي گرم و پديده گرم باد به پايداري آتش سوزي در مناطق جنگلي کمک کرد ضمن اين که عوامل انساني در اين راستا دخيل بوده، تغيير اقليم هم موثر بوده است. از سوي ديگر تشديد شرايط بي سابقه آلودگي هوا در شهرهاي بزرگ و صنعتي، اصفهان را هم به تعطيلي کشاند و در شهرهاي شمالي کشور از جمله گرگان شرايط اضطراري اعلام شد. ذکر اين نکته ضروري است که مگر از سال گذشته تاکنون به تعداد خودروها چقدر اضافه شده که اين گونه در آلودگي هوا تأثيرگذار باشد؟ بنابراين تشديد آلودگي هوا نمونه ديگر تغيير اقليم به شمار مي رود و اين عامل پايداري هوا و عرض جغرافيايي را به وجود آورد. اين عوامل از مهم ترين پيش نشانه هاي تغيير اقليمي است که بارش ها کمتر، رگباري است و طول دوره بارش کم مي شود.

مرکز ملي اقليم شناسي و پژوهشگري اقليم شناسي تنها مرکزي است که در مورد اقليم کشور و اخيرا هم درباره اقليم منطقه و اثرات آن مطالعه مي کند و داراي گروه پژوهشي خاص و گروه تغيير اقليم و مرکز منطقه اي مديريت ريسک بلاياي طبيعي است.

من پيشنهاد مي کنم سميناري در اين مورد برگزار شود و مديران استان بيشتر از همه توجيه شوند من يک مقطعي که مسئوليت هواشناسي استان را بر عهده داشتم در جلسات مختلفي اين استنباط را مي کردم که مسئولان اعتقادي به شناخت اين مشکل نداشتند. بنابراين بايد عواقب تغيير اقليم را همراه با وضعيت آن به مردم و مسئولان گفت و آن ها را از اين تغيير مهم جوي مطلع کرد.

دليل اين که الگور جايزه صلح نوبل را در مورد تغيير اقليم گرفت اين بود که وي فقط در يک فيلم يا نماهنگ نشان داد که تغيير اقليم در حال رخ دادن است من خواهشم اين است که به منظور آشنايي بيشتر مردم و مسئولان با اين پديده جوي سمينارهايي در اين راستا برگزار کنيم حتي فيلمي کارتوني پويا نمايي را از برنامه محيط زيست سازمان ملل گرفتيم، فيلمي ساده که در مورد لايه ازن بود در استان ترجمه و دوبله شد و از هنرمندان در اين مورد کمک گرفتيم و به صداوسيما ارسال کرديم و تاکنون اين کارتون پخش نشده است در حالي که نه عکسي از من بود و نه نامي و عکس از مرکز در آن فيلم وجود داشت، بايد در اين مورد و براي قشر پايين فرهنگ سازي و سرمايه گذاري کنيم و روي يادگيري فرزندان بيش از پيش کار کنيم و حتي من معتقدم تغيير اقليم و تأثير آن در متون درسي دانش آموزان گنجانده شود چون به صورت خاموش، آرام و تدريجي همه چيز را نابود مي کند به عنوان نمونه پدر من در مزرعه ۵ تن برنج برداشت مي کرد ولي الان از هر هکتار ۲ تن برداشت مي کند و تا ۲ سال آينده به يک تن خواهد رسيد.

در همه جاي کشور اين شرايط را مي توان ديد و از نظر بهداشت صدماتي مانند شيوع آفات و امراض و بيماري ها به همراه خواهد داشت بنابراين نياز است در يک سميناري آن را تشريح و چالش هاي آن را بررسي کرد. در مرکز خبر نامه اي داريم که کاملا نتايج تحقيقاتي دوستان در آن قرار مي گيرد و مجوز انتشارات پژوهشکده اقليم شناسي را هم اخذ کرديم و مي توانيم کتاب هايي در اين مورد به تحرير درآوريم، همچنين دوره هاي آموزشي در اين مورد داريم که سرفصل دوره تغيير اقليم را طراحي مي کنند متأسفانه چشمانمان را نسبت به پديده تغيير اقليم بسته ايم و خيلي ها معتقدند هنوز اتفاقي نيفتاده است. در حالي که بايد برنامه ريزي سازگاري با اين پديده را در دستور کار قرار دهيم. بايد تأکيد کنم با توپ و تفنگ نمي توان با اقليم جنگيد چون جو، آن چنان سيستمي کلان، قوي، پيچيده و منسجم دارد که ما فقط به صورت ريز و خرد مقياس در قالب بارورسازي ابرها که مطرح است مي توانيم اقدام کنيم و فقط ۱۰ درصد ظرفيت ابرها را آن هم با برنامه ريزي دقيق مي توانيم باراني کنيم و در صورتي که سرعت حرکت ابر و ميزان رطوبت آن را دقيق اندازه گيري نکنيم چه بسا تلاش ها بيهوده باشد و اين که در محافل برخي اوقات گفته مي شود و شايع است که فلان جا ابرها بارور شده و جاي ديگر باران باريد امر غيرمعقولي نيست.

دکتر بابائيان: در راستاي فرمايشات دکتر حبيبي تعريف اقليم مربوط به دهه هايي بود که ما با تغيير اقليم کنوني مواجه نبوديم، ۵۰ سال است اقليم روال طبيعي خود را طي مي کند ولي اکنون به شدت با اين پديده دست و پنجه نرم مي کنيم. تغيير اقليم پديده اي است غيرطبيعي که به دليل فعاليت هاي مستقيم و غيرمستقيم انساني موجب گرمايش کره زمين شده است. اين موضوع باعث تغيير در رفتار بلند مدت اقليم شامل تغيير در رفتار رخدادهاي حدي اقليم منطقه مي شود، يعني ما اقليم را در گذشته فقط با ميانگين شناسايي مي کرديم چون بيشتر شاخص هايي که اقليم را براي يک منطقه مشخص مي کنند مبتني بر ميانگين ها هستند، بنابراين اگر اقليم را بر اساس ميانگين ها تعريف کنيم بايد رفتار حدي و افت و خيز بارش ها را هم اندازه گيري کنيم و به عبارتي رفتار حدي در تعريف اقليم خيلي مهم است و اين رفتار است که برنامه ريزي ما را تغيير مي دهد. در تغيير اقليم اولويت اول تغيير در افت و خيزهاست چون امکان دارد بر اساس تغيير اقليم خشکسالي و يا ترسالي شديد به وجود آيد مانند سيل پاکستان که بي سابقه بود و يا توفان در جنوب شرق کشور که هيچ وقت رخ نداده بود در عين حال اولين مسئله در تغيير افت و خيزهاي اقليمي که شامل توفان، سيل، خشکسالي و گرد و خاک پديده هاي حدي اقليمي است.

کليات بحث اقليم مطرح شد، لطفا در مورد دلايل آلودگي هوا، افزايش دما و ديگر تأثيرات آن توضيح دهيد.

دکتر حبيبي نوخندان: تغيير اقليم از ديد ما به لحاظ اين که در مجموعه جهاني سازمان هواشناسي هستيم امري انکارناپذير است ولي سرعت آن هنوز شناخته شده نيست و سرعت تغييرات را نمي توانيم برآورد کنيم اگر شما در جهاد کشاورزي و دستگاه هاي ديگر در مورد آب صحبت کنيد جواب مي دهند فلان منطقه اين ميزان بارندگي داشته و منطقه اي ديگر با کاهش بارندگي روبه روست ولي ما هنوز ياد نگرفته ايم خودمان را با شرايط تغيير اقليم سازگار کنيم به عنوان مثال اگر در منطقه اي که زراعت آن بر مبناي ۵۰ ميلي متر بارش است چند سالي ترسالي داشته باشيم اين تغيير اثرات مخربي به دنبال خواهد داشت.

گذشتگان ما خودشان را با اين پديده سازگار کرده بودند و در مورد تقسيم آب، قنات و ويژگي و نوع کشت ها منطبق با شرايط اقليم تصميم مي گرفتند و کار مي کردند.

تمام گازهاي گلخانه اي منتشر شده در اقليم تأثيرگذار است، جو کره زمين آن چنان هم با بيرون محيط خودش تبادل ندارد فقط عوامل داخلي هستند که مي توانند بخشي از اين ها را جمع کنند به عنوان نمونه در اجلاس مکزيک توصيه شد درخت بامبو در مناطقي که احتمال رويش آن است کاشت شود چون در جذب دي اکسيد کربن قدرت بالايي دارد، يکي از گازهاي پايدار و فرار گاز متان است و گاز متان فقط از گاوداري ها منتشر نمي شود ولي کارشناسان اجلاس مکزيک رشد لجام گسيخته صنايع دام پروري را در اين مورد بسيار موثر دانستند.

مزارع برنج يکي از مهم ترين ظرفيت هاي توليد گازهاي گلخانه اي است که مانند لجن زارها مي تواند در اين مورد تأثيرگذار باشد و آلودگي را تشديد کند و حتي اين عوامل مي تواند در بحران هاي ديگر موثر باشد.

تغيير اقليم در محيط زيست چه تأثيري مي تواند داشته باشد؟

مهندس نسيم صمدي‌مقدم: تغيير اقليم در محيط زيست و کشاورزي چه به صورت مستقيم و غيرمستقيم بيشتر ناشي از عملکرد بشر است که باعث افزايش دما، تغيير الگوي بارش، افزايش غلظت دي اکسيد کربن در جو مي شود. آلودگي هوا و تغيير در تنوع اقليم و رويدادهاي افراطي که باعث شدت امواج گرما، خشکسالي و سيل شده است، تغيير اقليم بيشتر به کمبود آب بر مي گردد و چند سالي است بارش ها يا با تأخير است و يا اين که به موقع انجام نمي شود.

اگر ارديبهشت ماه به مناطق حفاظت شده سري بزنيد اکثر گياهان در مرحله گياهيچه اي خشک شده و به مرحله گل دهي و تکثير اصلا نمي رسند که اين ناشي از خشکسالي است و به تدريج اين پديده باعث نابودي منابع طبيعي مي شود، خشکسالي و تغيير اقليم باعث خشک شدن تالاب ها، قنات ها و رودخانه ها شده است و عملکرد کشاورزي را پايين مي آورند و با اين اوصاف توليد هم در واحد سطح و هم کيفيت کاهش پيدا مي کند.

از سوي ديگر چراي دام مطرح است و در حالي که گفته شد گياهان در مرحله گياهيچه اي خشک شده اند دام چطور مي تواند تعليف کند و در صورتي که تعليف دام مناسب نباشد به همان نسبت روي زاد و  ولد تأثير مي گذارد و اين چرخش در زنجيره غذايي تأثير سوء خواهد داشت.

جنگل ها يکي از مخازن مهم براي جذب دي اکسيد کربن است ولي وقتي برداشت بي رويه، آتش سوزي و قطع درختان وجود دارد مخازن جذب دي اکسيد کربن کاهش مي يابد و در ادامه باعث تخريب محيط زيست هم مي شود. کشاورزان براي سازگاري با اين پديده بايد از ارقام اصلاح شده استفاده کنند چه بسا که در حال انجام است و اين ارقام در مقابل تنش گرمايي و خشکي و تنش هايي ناشي از شيوع بيماري ها مقاوم باشند حتي بعيد نيست به علت تغييرات اقليمي حتي کشت برخي محصولات بومي جابه جا شوند.

همان طور که عنوان شد در کشاورزي مي توان الگو و گونه ها را تغيير داد در جامعه هم مي توان مصرف مواد غذايي را بر پايه تغيير الگوها تغيير داد و باعث کاهش گازهاي گلخانه اي شد که به عنوان نمونه کاهش مصرف گوشت قرمز توصيه مي شود.

محيط زيست در پي تغيير اقليم چه جايگاهي مي تواند داشته باشد؟

مهندس نسيم صمدي مقدم: محيط زيست مي تواند در کاهش آلودگي هوا، آب و خاک دخالت کند با توجه به اين که بشر با آب، خاک و هوا رابطه مستقيم دارد و اين عناصر لازمه زندگي است به عنوان نمونه خاک در رشد گياه نقش دارد و اين سيکل در چرخش است که انسان تغذيه کند، عوامل آلودگي سفره هاي آب زيرزميني را هم مي تواند محيط زيست بررسي کرده و از آن جلوگيري کند.

ايستگاه هاي سنجش آلودگي هواي شهرهاي استان راه اندازي شده اند و به طور دائم ميزان آلودگي را اندازه گيري و گزارش مي کنند و کارشناسان و بازرسان، مرتب منابع آلودگي هوا را مورد بررسي قرار مي دهند.

ويژگي هاي مهم پديده تغيير اقليم را بيان کنيد

مهندس جواد عرفانيان: اولا از پي گيري روزنامه خراسان بابت پديده پيچيده تغيير اقليم تشکر مي کنم که لازم است به اين پديده با نگرش سيستمي پرداخته شود.

دکتر حبيبي، دکتر بابائيان و خانم صمدي مقدم در اين راستا به پيچيدگي هاي اين پديده اشاره کردند و من به بيان ويژگي هاي اين پديده جهاني مي پردازم. از نظر ما تغيير اقليم يک پديده اي جهاني است و به ۲ شکل طبيعي و غيرطبيعي رخ مي دهد. تغيير اقليم طبيعي معمولا به دليل تغيير حرکت هندسي زمين هر ۲ هزار سال يک بار تغييراتي را در کره زمين ايجاد مي کند و اين تغييرات براي پويايي کره زمين و حفظ بشر ضروري است، آن چه که الان به آن پرداخته شده و نگران کننده است تغيير اقليمي غيرطبيعي است که در ۱۰۰ سال اخير اتفاق افتاده و اين هم ناشي از صنعتي شدن جهان است.

تغيير اقليم غيرطبيعي تمام شئونات بشر شامل مسائل اجتماعي، اقتصادي، فرهنگي و سياسي را تحت تأثير خود قرار داده است و هرچه زمان بيشتري مي گذرد تأثير آن عميق تر و گسترده تر مي شود.

به عنوان مديريت بحران وظيفه داريم به صورت سيستمي همه آن ها را در تعامل با هم قرار داده و بتوانيم راه حل هاي مناسبي براي آن ها اتخاذ کنيم، من به عوارض اين پديده اشاره مي کنم که بعضي از آن ها را خانم صمدي مقدم و دکتر حبيبي اعلام کردند، يکي از عوارض اين پديده بروز خشکسالي است و همه مستحضرند که اين پديده ۱۴ سال است بر خراسان سايه افکنده است و فقط در سال زراعي ۸۸-۸۷ در استان بارندگي به صورت طبيعي بود. آثار ديگر اين تغييرات بيابان زايي و توسعه کوير در استان است که اتفاق مي افتد مانند سبزوار که آثار ورود توفان هاي شن را به شهر مي بينيم. به خطر افتادن امنيت غذايي بشر از جمله عوارض اين پديده به شمار مي رود؛ در بخش کشاورزي، زراعت و باغ و حتي دام تأثيرگذار بوده است.

تشديد حوادث طبيعي از ديگر عوارض تغيير اقليم است به طوري که اين تغييرات در تشديد خساراتي همچون زلزله اثرگذار است چون تبخير بيش از اندازه آب و برداشت بي رويه آب باعث سخت تر شدن سطح زمين مي شود و وقتي که زمين نرمي خود را از دست مي دهد و زلزله اتفاق مي افتد آثار تخريب زلزله را تشديد مي کند.

همچنين تغييرات منفي در بارش ايجاد مي کند و در تابش خورشيد و دما هم تأثيرگذار است. برابر پيش بيني هاي به عمل آمده توسط هيئت بين الدول که نشست هاي اقليم جهاني را برگزار مي کنند تا سال ۲۰۲۵ميلادي با کاهش بارش و افزايش دما روبه رو خواهيم بود و برخي عقيده دارند در ۱۰۰ سال اخير کره زمين بين يک تا ۴درجه تغيير دما خواهد داشت و از سال ۷۶ تاکنون روند کاهش بارش و افزايش دما وجود داشته است و تا سال ۲۰۲۵ ميلادي (1403هجري شمسي) هم همين وضعيت حکم فرماست.

تغيير در الگوهاي بارش از ديگر عوارض تغيير اقليم است به طوري که در برنامه هاي اساسي پيشرفت اختلال ايجاد کرده و جابه جايي فصل ها هم ايجاد شده است و الان در سطح کشور به طور ميانگين سرماي هوا در آبان ماه به آذر ماه منتقل شده است و در استان خراسان رضوي هم سرماي زمستان در فروردين و ارديبهشت بروز مي کند و همه ساله سرمازدگي محصولات کشاورزي و باغ ها و بارش تگرگ و کاهش دما خساراتي به بار مي آورد، بيشترين تأثيرات تغيير اقليم روي موجودات زنده بوده است مانند انسان، گياه و جانوران که با شرايط طبيعي اقليم ساليان سال خو کرده اند البته در برخي مناطق گياهاني که رشد و نمو خوبي داشتند ولي الان رشدي ندارند. روي حيوانات هم همين اثر را داشته است به طوري که برخي وحوش و عرصه هاي منابع طبيعي به علت خشکسالي يا منقرض شده و يا اين که حداقل در عرصه هاي طبيعي به شدت با کاهش زاد و  ولد مواجه ايم.

توليد گازهاي گلخانه اي از جمله بحث CO2 از يک طرف و از بين رفتن منابع جذب آن از سوي ديگر مشکلاتي در محيط زيست انسان ايجاد کرده است.

به دليل افزايش دما يخ هاي قطبي ذوب شده و آب درياها را افزايش داده و باعث کاهش ذخيره برف در ارتفاعات شده است متاسفانه مصرف آب رو به افزايش است در صورتي که با کاهش بارش مواجه ايم و افزايش دما باعث اين تغييرات شده است بايد به اين موضوع توجه داشت که بحث تغيير اقليم يک پديده جهاني است و آن چه قابل پيش بيني است اين پديده جزو حوادث غيرمترقبه نيست، از زماني که بحث صنعتي شدن مطرح بود اين موضوع براي همه قابل پيش بيني بود که اين تغييرات رخ خواهد داد.

عامل عمده همه اين مشکلات انسان است که باعث توليد گاز گلخانه اي شده و گازها به صورت يک پوشش اطراف جو را فرا گرفته است.

تبعات تغيير اقليم با وجود اين که قابل پيش بيني است پيش گيري از آن مستلزم يک اراده جهاني است.

تغيير اقليم به عنوان اين که در قانون بحران تعريف شده باشد ديده نمي شود ولي عوارض ناشي از تغيير اقليم کاملا مديريت بحران را طلب مي کند مانند اين که هنگام بروز سيل، خشکسالي، توفان، يخبندان هاي کم سابقه و... نياز است مديريت شود که پيش گيري و مديريت آن از وظايف سازماني شوراي عالي مديريت بحران کشور، سازمان مديريت بحران و شوراي هماهنگي مديريت بحران در استان ها و شهرستان هاست.

همان طور که عرض شد اين تغييرات و پديده بسيار پيچيده اي است و اين موضوع بايد حتما با اراده جهاني و با پي گيري هاي مستمر مراکز علمي جهاني مورد ارزيابي و کنکاش قرار گيرد و مسئولان به آن توجه ويژه داشته و مردم هم نسبت به اين قضيه کاملا آگاهي داشته باشند.

برگزاري ميزگرد توسط روزنامه خراسان يکي از آن  کارهاي مهم است که در واقع هم به نوعي توجه مسئولان را جلب کرده و باعث آگاهي عموم مردم مي شود و اين موضوع از ضرورت هاي مقابله با اين پديده پيچيده است و حتما بايد با يک نگرش سيستمي با آن مقابله کرد.

اقدامات استانداري براي مقابله با برخي عوارض تغيير اقليم چيست

مهندس عرفانيان: اقدامات انجام شده علاوه بر وظايف جاري و معمول دستگاه هاي مربوط است که عضو شوراي مديريت بحران به شمار مي روند و هر کدام به فراخور توان خودشان کارهايي را انجام مي دهند، ولي شوراي مديريت بحران استان که در واقع يک نوع وظايف سياست گذاري، برنامه ريزي و نظارت و کنترل را در مجموعه دستگاه هاي اجرايي دارد در زمينه هاي عوارض ناشي از تغيير اقليم پروژه هايي را انجام داده است به عنوان نمونه در سال ۸۷ بيش از ۴۰۰ ميليارد تومان اعتبار براي اجراي هزارو۵۰۰ پروژه در زمينه هاي مختلف که عمدتا پرداختن به مسئله خشکسالي بوده هزينه شد و در ۲ سال اخير هم اقداماتي انجام شده و در برخورد با حوادث هدف اين است که خسارات را کاهش دهيم ولي مدعي نيستيم که مي توانيم در بروز يا کاهش تغيير اقليم پيش گيري کرده باشيم.

اقدامات انجام شده در اين مورد در دو بخش تامين آب و مديريت بهينه مصرف آب است و هدف اين است آب موجود را درست و بهينه مصرف کنيم، متاسفانه در مصرف بهينه آب ضعف هايي وجود دارد و با اين نگرش تلاشمان اين است در راستاي تامين آب پيش برويم. درباره احيا و مرمت قنات ها ۳۲ پروژه در ۲ سال اخير به مورد اجرا گذاشته شده و ۴ ميليارد تومان هم هزينه داشته است، پروژه هاي آب رساني در ۲ سال اخير تعداد ۲۹۳ پروژه با اعتبار ۳۴ ميليارد تومان و براي پروژه هاي جداسازي آب شرب از فضاي سبز هم ۵۳ پروژه در ۲ سال اخير با يک و نيم ميليارد تومان اجرا شده است.

ذکر اين نکته ضروري است که آبياري فضاي سبز عمدتا متکي بر آب شرب است و مي خواهيم براي شهرستان ها زمينه هايي را فراهم کنيم تا به پروژه جداسازي آب شرب از فضاي سبز بيشتر اهميت داده شود که اين اقدام ما باعث افزايش سرانه آب شرب شهري شده است.

براي آموزش کشاورزان هم حدود ۲۰۰ ميليون تومان هزينه شده است، همچنين در مورد احياي زيستگاه حيات وحش و حفاظت از گونه هاي جانوري ۴۹ پروژه با يک ميليارد تومان توسط محيط زيست اجرا شده است و براي اصلاح شيوه هاي آبياري و توسعه آبياري تحت فشار ۷۵ پروژه با ۵ ميليارد تومان به اجرا درآمده است.

از سوي ديگر در مورد کنترل و بهره برداري از سيلاب و عمليات آبخيزداري، بخش سيلاب، تثبيت شن هاي روان، اجراي بندهاي انحرافي، احياي مراتع، تغذيه مصنوعي آبخوان ها در سال ۸۸ تعداد ۶۸ پروژه بااعتبار 6.5 ميليارد تومان از محل اعتبارات خشکسالي و از محل اعتبارات ماده ۲۵ در سال ۸۹ تعداد ۱۶۹ پروژه با اعتبار ۶ ميليارد و ۲۰۰ ميليون تومان و از اعتبارات خشکسالي سال ۸۹ هم ۶ پروژه با بيش از يک ميليارد تومان اعتبار در استان اجرا شده است.طي سال ۸۷ در سبزوار با وزش توفان با سرعت بيش از ۷۵ کيلومتر در ساعت مواجه بوديم که در ۵۰ سال اخير در منطقه بي سابقه بود و بر اثر آن ۶ دکل فشار قوي مچاله شد و ۹۰ مورد تير چراغ برق بر زمين افتاد و تراکتوري را واژگون کرد وراننده آن کشته شد همه اين حوادث ناشي از تغييرات اقليم است.براي جلوگيري از بيابان زايي، عرصه هاي منابع طبيعي توسعه يافته و پروژه هاي آبخيزداري اجرا مي شود و در بحث مديريت بهينه مصرف آب پروژه هاي زيادي در حال اجرا است به عنوان نمونه نصب کنتورهاي هوشمند از اول امسال آغاز شده است و با اجراي اين پروژه  مصرف آب چاه هاي کشاورزي کنترل خواهد شد.

در مورد تامين آب که از آن نام بردم يک پروژه آن مربوط به انتقال آب از سد دوستي به مشهد است که ۶ متر مکعب آب در ثانيه ظرفيت دارد.

جناب عالي در ارائه آمارها به ماده ۲۵ اشاره کرديد در حالي که اين ماده اعتباري در سال هاي گذشته نبوده است لطفا در اين مورد توضيح دهيد

مهندس عرفانيان: خيلي خوشحالم از دقت شما و اعتراف مي کنم زيرکي مي خواهد که چرا اين اعداد و ارقام را قبلا نگفتم.

ماده ۲۵ محل تامين اعتبار جديدي است که به اعتبارات حوادث غيرمترقبه اضافه شده و توسط سازمان مديريت بحران کشور در سال ۸۷ تصويب شده است و به استناد اين قانون، آيين نامه اي در سال ۸۸ مصوب شد ودر ماده ۲۵ اين آيين نامه آمده است کليه دستگاه هاي اجرايي عضو شوراي بحران موظفند ۵ درصد از اعتبارات تملک دارايي خود را صرف امور حوادث کنند، با پي گيري هاي مجموعه مديريت بحران استانداري خراسان رضوي خوشبختانه سال ۸۹ مبلغ ۴۸ ميليارد و۸۰۰ ميليون تومان از اعتبارات تملک دارايي استان که معادل ۱۳ درصد اعتبارات استان است براي اجراي پروژه هاي حوادثي پيش بيني شد وعلاوه بر آن ۱۶۰ ميليارد تومان هم براي زلزله تربت حيدريه، زاوه و رشتخوار تخصيص يافته است و ۲۸ ميليارد و ۴۰۰ ميليون تومان هم اعتبار خشکسالي سال جاري است که بالاترين رقم محسوب مي شود و لازم به توضيح است که ۴۹۰ پروژه تاييد و تصويب شد و در قالب اعتبارات خشکسالي اجرا مي شود.

با توضيح جناب عالي بايد اميدوار بود که در سال هاي آينده اين اعتبار افزايش خواهد يافت

مهندس عرفانيان: براي موضوع تغيير اقليم بايد در سطح ملي تصميمات ويژه گرفته شود که اين کار هنوز انجام نشده است و اگر هم اقداماتي شده چندان قابل توجه نيست و همان طور که اعلام شد اين موضوع پيچيده بوده و بايد برنامه اي با آن برخورد شود.

هنوز اين اتفاق رخ نداده است، ولي جزو وظايف کاري ما است و ما لااقل در استان بر اساس يک سياست گذاري مشخصي پيش مي رويم و اين طور نيست که اعتبارات حوادث منفعلانه و ناشي از بروز يک حادثه اي هزينه کنيم بلکه به عنوان نمونه وقتي که اعتبارات اضطراري خشکسالي سال ۸۷ که خيلي شديد بود ابلاغ شد ما نيامديم بلافاصله اقدام به پرداخت خسارت به خسارت ديدگان بکنيم و با وجود اين که در قانون پيش بيني شده بود مبالغي را به عنوان خسارت به خسارت ديدگان پرداخت شود، ما با کساني که مستحق دريافت اين مبالغ بودند تعامل کرديم و با کمک خودشان به جاي اين که پول را به خودشان بدهيم و انفرادي هزينه کنند به صورت يک جا و گروهي در اجراي پروژه هاي آبي هزينه کردند که ضمن مقرون به صرفه بودن نتايج خوبي هم حاصل شد.به همين دليل است با اين که در سال زراعي ۸۸ -۸۹ که با خشکسالي حاد در سطح استان مواجه بوديم ما دچار بحران نشديم چون با پديده هاي ناشي از موضوع خشکسالي زيربنايي مقابله شد و در اين راستا اجراي پروژه هاي آبخيزداري، اصلاح شيوه هاي آبياري نوين احداث استخرهاي ذخيره آب، احداث کانال هاي آب و... باعث شد ما در سال زراعي گذشته با وجود اين که مشکلاتي داشتيم با بحران مواجه نشويم البته ناگفته نماند بر اساس گزارش هواشناسي در سال زراعي گذشته بارندگي در حد طبيعي و کمتر از طبيعي بوده است ولي نوع، زمان و محل بارش باعث شد که ما با خشکسالي شديد، حاد و متوسط مواجه شويم.در سال هاي ۸۸و۸۹ براي مقابله با پديده هاي خشکسالي در اجراي هزارو۵۱۱ پروژه ۴۳ ميليارد و ۷۰۰ ميليون تومان اعتبار هزينه شده است و براي مقابله با سيلاب ۳۰۵ پروژه با ۱۲ ميليارد تومان، بيابان زايي با ۱۰۶ پروژه و ۲ ميليارد و ۶۰۰ ميليون تومان اعتبار در خراسان رضوي اجرا شده است.

يکي از عوارض تغييرات اقليم بروز توفان هاي شديد است لطفا در مورد وقوع توفان سبزوار و خسارات ناشي از آن توضيح دهيد.

دکتر حبيبي نوخندان: وقوع اين نوع توفان در کشور نادر بود به دنبال سيستم الگوي کم فشار غيرمعمول که در منطقه سمنان شکل گرفت اين نوع توفان خساراتي در اين شهرستان بر جاي گذاشت.

ما يک مرکز پژوهشي داريم و پژوهشکده اي هستيم که وزارت علوم آن را تصويب کرده است ولي با توجه به حجم اعتباراتي که براي بازسازي و پيش گيري اختصاص مي يابد به بحث مطالعات و پژوهش کم لطفي شده است.

اين مرکز تنها مرکز کشور است که پيش بيني هاي بلند مدت دارد و آن را دفتر رئيس جمهور ارسال مي کند. ولي متاسفانه اعتباراتي که به تنها مرکز سطح کشور و منطقه اختصاص مي دهند بسيار اندک است، مدتي قبل کنفرانس منطقه اي تغيير اقليم برگزار کرديم که ۱۵ کشور در آن حضور داشتند ولي هنوز براي اين مرکز رديف خاص اعتباري نداريم در حالي که بايد بيش از پيش مورد حمايت واقع شود.ابر رايانه هايي که در سطح دنيا ساخته مي شود اولين جايي که مورد استفاده قرار مي گيرند هواشناسي است حتي انرژي اتمي با اين همه معادلات پيچيده اي که دارد در مقابل حجم داده هاي هواشناسي و اقليمي رقمي محسوب نمي شود و اولين سوپر رايانه اي که در دانشگاه اميرکبير دانشگاه اصفهان ساخته شد براي هواشناسي بود.

مرکز اقليم شناسي خراسان تنها مرکز اقليم شناسي در کشور است و تمام دانشگاه ها هم به آمار و اطلاعات اين مرکز اتکا مي کنند خيلي مظلوم واقع شده و حمايت بيشتري را مي طلبد بايد ديدگاه مان از حالت فن محور به محيط  محور انتقال پيدا کند و از عوامل و ابزار محيطي بيشتر بهره مند شويم. توفان عظيمي که فيلم آن از فرودگاه سبزوار خريداري شده است در مقابل آن هيچ سازه اي توان تحمل ندارد، تيرهاي برق دکل فشار قوي طوري احداث شده اند که جريان باد از هر مسيري که بوزد مشکل نداشته باشد و توفان آن را کاملا مچاله کرده بود بنابراين ما بايد با اين شرايط سازگاري داشته باشيم.

شناخت از هر چيزي نياز به مطالعه و پژوهش دارد و متاسفانه در سياست گذاري کشورمان توجه نشده است، دوره هاي آموزشي بايد در مورد اقليم و حوادث احتمالي برگزار شود و دانش ها را بايد محيط محور کرده و نه تکنيک محورش کنيم و همچنين مديريت ها را از پايين دست برداشته و در ارتفاعات روي آن سرمايه گذاري کنيم.

به طور مرتب گزارش هاي خشکسالي و گزارش تحليل پيش بيني فصلي چه براي کشور و چه براي استان انجام مي شود ما در اجلاس اقليم شناسي ترکيه حمايت شديم و همه هم و غم ما اين است اين مرکز را به سمت اعتلا ببريم و آن را حفظ کنيم.

چه پروژه هاي تحقيقاتي توسط مرکز پژوهش اقليم شناسي در دست اجراست؟

دکتر بابائيان: از ۱۰ سال قبل در مورد تغييرات اقليم مطالعه مي کنيم و به عوارض اقليمي مانند جابه جايي فصل ها و بارش ها پي برده ايم و در اين راستا به مطالعه و پژوهش مشغول هستيم، رفتار بارش ها به سمت رگباري و سيلاب شدن است.

يکي از پروژه هاي شاخص که با حمايت سازمان محيط زيست کشور و هواشناسي با عنوان مدل سازي اقليم و مطالعات تحقيقي در ايران در ۵ مرحله با ۱۸ سناريو مختلف در مورد دماي کشور انجام شده است نشان مي‌دهد که در خوش بينانه  ترين حالت دماي کشور تا سال ۲۱۰۰ حدود 9.5 درجه و در بدبينانه ترين حالت دما تا 4.5 درجه افزايش مي يابد پروژه ديگري هم مهندس عرفانيان داشتند که خلاصه فني آن گزارش موجود است که خوشبختانه مرکز اقليم شناسي از حمايت هاي خود دريغ نکرده است.

با مرکز اکو هم برنامه هايي براي تغيير اقليم در دست اجرا داريم و در اجلاس اقليم که آبان ماه در ترکيه برگزار شد مرکز ملي اقليم شناسي خراسان رضوي به عنوان مرکز اقليم کشورهاي عضو اکو شناخته شد.

قرار است از کشورهاي عضو اکو به اين مرکز سفر کنند و با همکاري هم مطالعاتي انجام دهيم ولي متاسفانه حمايتي نمي بينيم. ذکر اين نکته ضروري است که کشورهاي عضو اکو ما را بيشتر از مسئولان کشور مي شناسند ولي ميزان اعتبارات پژوهشي ما به اندازه حقوق چند کارمند است.

تغيير اقليم يک پديده اي جهاني است و همه گازهاي گلخانه اي را هم اگر قطع کنيم تغيير اقليم باز هم وجود دارد و اين پديده بسيار پيچيده است، در اجلاس کپنهاک که رئيس جمهور کشور ما هم شرکت داشت مشخص شد هر کشوري چه ميزان گازهاي آلاينده و گازهاي گلخانه اي توليد مي کند و به همين ميزان دهه به دهه سهم آن کاهش مي يابد. بنابراين در هر توسعه اقتصادي بايد آن را لحاظ کنيم و توسعه پايدار باشد.سازگاري با تغييرات اقليم مستقيم در حيطه کاري ما نيست.

دلايل تغييرات اقليم چيست؟

مهندس عرفانيان: تغييرات اقليم يک پديده اي جهاني است و علت اصلي آن هم صنعتي شدن شهرها است.

به اين دليل عامل عمده اين فاجعه کشورهاي صنعتي هستند که در راس آن ها، آمريکا، انگليس و آلمان است و متاسفانه اين کشورهاي صنعتي کمترين همکاري را در اين راستا داشته اند در حالي که هم به لحاظ امکاناتي که دارند هم به لحاظ تاثيري که در تغيير اقليم دارند مي توانند به مقابله با اين پديده بپردازند اما مشخص است اين کشورها اراده جدي براي کمک به بشر ندارند.

در حال حاضر از همه موارد که اولويت دارد عوارض تغيير اقليم است که پايه هاي يک مرکز منطقه اي در استان گذاشته مي شود و در حال ايجاد مرکز مديريت بحران شمال شرق کشور در مشهد هستيم و پژوهشکده اقليم شناسي منطقه اي است و حتي کشورهاي اکو را پوشش مي دهد و يگان امداد هوايي و مرکز علوم پزشکي ما منطقه اي شده است.در سال زراعي جاري در استان ۵۳ درصد کاهش بارش در بلندمدت و ۷۰ درصد کاهش روان آب داشته ايم.اکنون بر اساس تقسيم بندي در وضعيت خشکسالي حاد و شديد قرار داريم.بر اساس گزارش هواشناسي بارندگي سال جاري نسبت به مدت مشابه سال گذشته 74.4 درصد کاهش داشته است و نسبت به ميانگين دوره آماري ۷۶ درصد کاهش نشان مي دهد.

 اصل مقاله